Στη μέση ενός ξερού τοπίου, ένας άντρας κοιτάζει μια πινακίδα που γράφει «Sea Level», η στάθμη της θάλασσας. Γύρω του απλώνεται η έρημος. Η θάλασσα υπάρχει μόνο στην πινακίδα, σαν μια γεωγραφική πληροφορία που έχει χάσει το αντικείμενό της. Ο Παλαιστίνιος καλλιτέχνης Χαλίλ Ραμπάχ ζωγράφισε αυτή την παράξενη σκηνή το 2017. Το αστείο της είναι σχεδόν παιδικό, ώσπου να σκεφτείς τι σημαίνει να γνωρίζεις ότι ένας τόπος υπάρχει και να μην μπορείς να τον πλησιάσεις. Να τον έχεις δει σε χάρτες, σε οικογενειακές φωτογραφίες, σε καρτ ποστάλ και παλιά βιβλία. Να γνωρίζεις ακόμη και την απόσταση που σε χωρίζει από αυτόν. Και η απόσταση να μην εξαρτάται από τα χιλιόμετρα.
Το έργο «Sea Level» βρίσκεται ανάμεσα σε εκείνα που παρουσιάζονται στην έκθεση «A Sea for Borrowed Time», η οποία εγκαινιάστηκε στις 19 Νοεμβρίου στο Ιρλανδικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (IMMA), στο Δουβλίνο. Οκτώ καλλιτέχνες από διαφορετικές γενιές, με έργα από τη συλλογή του Sharjah Art Foundation, συγκροτούν ένα εξαιρετικά πυκνό εικαστικό σύνολο γύρω από την Παλαιστίνη, την κατοχή, την εξορία και τη ζωή που συνεχίζεται μέσα σε αυτές τις συνθήκες. Την έκθεση επιμελείται η Χουρ αλ Κασίμι, διευθύντρια του ιδρύματος στη Σάρτζα, σε συνεργασία με την ομάδα του IMMA.
Η πιο απλή εικόνα της έκθεσης ίσως είναι μια βαλίτσα. Ανήκει στον Χάζεμ Χαρμπ, γεννημένο στη Γάζα το 1980, ο οποίος την πήρε μαζί του όταν έφυγε από εκεί το 2006. Το έργο του, «Sustainable Waiting» (2012), κρατά αυτό το προσωπικό αντικείμενο δίπλα σε εικόνες που αναφέρονται στο κατεστραμμένο διεθνές αεροδρόμιο της Γάζας. Μια βαλίτσα και ένα αεροδρόμιο. Δύο από τα πιο συνηθισμένα αντικείμενα και μέρη του σύγχρονου ταξιδιού, που εδώ αποκτούν σχεδόν αφόρητο βάρος.
Πόση αθωότητα κρύβεται στην καθημερινή μας σχέση με μια βαλίτσα. Τη γεμίζουμε, τη ζυγίζουμε, ξεχνάμε μέσα της κάτι, την παραλαμβάνουμε από έναν ιμάντα αποσκευών. Η υπόσχεση ότι κάποια στιγμή θα την αδειάσουμε στο σπίτι βρίσκεται ήδη μέσα στην πράξη του ταξιδιού. Η βαλίτσα του Χαρμπ κουβαλά μια διαφορετική χρονικότητα. Ξέρουμε πότε έφυγε από τη Γάζα. Η επιστροφή παραμένει αβέβαιη. Το αντικείμενο έχει διανύσει μια απόσταση που ο ιδιοκτήτης του δεν μπορεί απλώς να διανύσει αντίστροφα.
Ο καλλιτέχνης έχει κρατήσει την πραγματική βαλίτσα του. Αυτή η λεπτομέρεια αλλάζει τη σχέση μας με το έργο. Το ύφασμα, τα χερούλια, οι φθορές, το βάρος που κάποτε σήκωσε ένα ανθρώπινο χέρι ανήκουν στην ιστορία μιας συγκεκριμένης αναχώρησης. Η τέχνη μπορεί να δημιουργήσει αμέτρητες εικόνες της εξορίας. Μια χρησιμοποιημένη βαλίτσα επιμένει στην υλική της αλήθεια.
Σε μια άλλη κατεύθυνση κινείται ο Ταρέκ αλ Γκουσέιν, που γεννήθηκε στο Κουβέιτ από Παλαιστίνιους γονείς και πέθανε το 2022. Στη σειρά «Self Portrait» (2002–2003) φωτογραφίζει τον εαυτό του με παλαιστινιακή κεφίγια, συχνά με το πρόσωπό του κρυμμένο, μπροστά σε αεροπλάνα, πλοία και θαλάσσια τοπία. Οι εικόνες έχουν τη μελετημένη αμηχανία ενός ανθρώπου που γνωρίζει ότι η ταυτότητά του θα διαβαστεί από τους άλλους πριν προλάβει ο ίδιος να μιλήσει.
Η κεφίγια έχει γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πολιτικά σύμβολα του σύγχρονου κόσμου. Στις φωτογραφίες του αλ Γκουσέιν, ο άνθρωπος που τη φορά μοιάζει διαρκώς να βρίσκεται μπροστά σε έναν ξένο φακό που ζητά αποδείξεις, εξηγήσεις, τοποθετήσεις. Ο καλλιτέχνης δουλεύει συνειδητά πάνω στα στερεότυπα με τα οποία τα δυτικά μέσα ενημέρωσης παρουσίαζαν τους Παλαιστίνιους, ιδιαίτερα μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Το σώμα του μπαίνει στη θέση της εικόνας που κυκλοφορεί δημόσια για εκείνον. Ένα πρόσωπο κρύβεται πίσω από ένα σύμβολο το οποίο όλοι νομίζουν ότι γνωρίζουν.
Η Ρούλα Χαλαουάνι επιλέγει τη φωτογραφία για να καταγράψει μια διαφορετική καθημερινή εμπειρία. Στη σειρά «The Bride Is Beautiful but She Is Married to Another Man» (2017), η κίνηση των Παλαιστινίων μέσα από στρατιωτικά σημεία ελέγχου γίνεται μέρος της εικόνας. Οι μετακινήσεις, οι καθυστερήσεις, η αναμονή, η παρουσία ένοπλων ελέγχων συνθέτουν τον χώρο όπου οι άνθρωποι προσπαθούν να συνεχίσουν τη ζωή τους. Το σπίτι, η εργασία, η επίσκεψη σε έναν συγγενή, η διαδρομή προς μια άλλη πόλη περνούν μέσα από ένα σύστημα ελέγχου της κυκλοφορίας.
Εκεί βρίσκεται ίσως ένα από τα πιο επίμονα θέματα αυτών των έργων: η απώλεια της αυτονόητης κίνησης. Η δυνατότητα να περπατήσεις, να επιστρέψεις, να κοιτάξεις τη θάλασσα, να ταξιδέψεις με το δικό σου όνομα και το δικό σου πρόσωπο. Πράγματα τόσο στοιχειώδη ώστε δύσκολα αποκτούν θέση σε μια ιστορία της τέχνης, εκτός αν κάποιος χρειαστεί να τα διεκδικήσει.
Η Σιμόν Φατάλ έχει επιλέξει μια παλαιότερη και βαρύτερη ύλη. Στο έργο της «In Our Lands of Drought the Rain Forever Is Made of Bullets» (2006), πλάκες από ηφαιστειακή πέτρα φέρουν αραβικές επιγραφές με ονόματα τόπων όπου διαπράχθηκαν σφαγές από το 1948 και μετά. Η Ντέιρ Γιασίν, η Τζενίν, η Κανά, η Σάμπρα γίνονται μέρος μιας μεγάλης πέτρινης επιφάνειας. Ανάμεσά τους περνούν λέξεις από ποίημα της Ετέλ Αντνάν, της συγγραφέα και εικαστικού με την οποία η Φατάλ μοιράστηκε δεκαετίες ζωής και καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Η Φατάλ γνωρίζει καλά τη σημασία του υλικού. Στη δουλειά της, ο πηλός και η πέτρα συνδέουν συχνά την αρχαιότητα της Ανατολικής Μεσογείου με το παρόν. Εδώ, τα ονόματα είναι ζωγραφισμένα πάνω σε μια ύλη που χρειάστηκε τεράστιο γεωλογικό χρόνο για να σχηματιστεί. Οι τόποι της σφαγής βρίσκονται στην ίδια επιφάνεια, ο ένας κοντά στον άλλο. Η ιστορία έχει ημερομηνίες, αριθμούς και υπεύθυνους. Η πέτρα διατηρεί τα ονόματα.
Η παρουσία της Αντνάν μέσα στο έργο προσθέτει μια ακόμη διάσταση. Η ποίηση και η γλυπτική συναντιούνται μέσα από δύο ζωές που συνδέθηκαν με την εμπειρία του Λιβάνου, της μετανάστευσης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας ανάμεσα σε διαφορετικές γλώσσες και χώρες. Ο στίχος της Αντνάν γράφτηκε το 1973. Το έργο της Φατάλ δημιουργήθηκε το 2006. Σήμερα, το 2026, οι λέξεις αυτές διαβάζονται μπροστά σε έναν ακόμη πόλεμο που έχει αλλάξει βαθιά τη ζωή των Παλαιστινίων.
Στην εγκατάσταση «30KG Shine» (2017), ο Σάντι Χαμπίμπ Αλλάχ στρέφεται σε ιστορίες φαντασμάτων, τυμβωρύχων και υπόγειων στοών της Ιερουσαλήμ. Ο χώρος κάτω από τη γη αποκτά τη δική του ιστορία, γεμάτη αφηγήσεις και ανθρώπινες δραστηριότητες που σπάνια εμφανίζονται στις επίσημες περιγραφές μιας πόλης. Η Μπάσμα αλ Σαρίφ, γεννημένη στο Κουβέιτ, ακολουθεί διαφορετική διαδρομή στην εγκατάσταση «The Story of Milk and Honey» (2011), συγκεντρώνοντας εικόνες, αφηγήσεις και προσωπικές μνήμες από πόλεις της Ανατολικής Μεσογείου. Η ίδια η ιδέα ότι ένας τόπος μπορεί να περιγραφεί μέσα από μία και μοναδική ιστορία μοιάζει εδώ ανεπαρκής.
Οι καλλιτέχνες της έκθεσης ανήκουν σε διαφορετικές γενιές και έχουν γνωρίσει διαφορετικές όψεις της παλαιστινιακής ιστορίας. Ο Αμπντούλ Χάι Μοσάλαμ Ζαράρα, που γεννήθηκε στη Χεβρώνα το 1933 και πέθανε το 2020, δημιούργησε ζωγραφισμένα ανάγλυφα στα οποία η αντίσταση, οι λαϊκές αφηγήσεις και οι πολιτικές διεκδικήσεις αποκτούν άμεση, σχεδόν λαϊκή εικονογραφία. Ο Χαρμπ χρησιμοποιεί ένα προσωπικό αντικείμενο. Ο αλ Γκουσέιν το ίδιο του το σώμα. Η Φατάλ την πέτρα. Ο Ραμπάχ επιστρατεύει το χιούμορ μιας πινακίδας μέσα στην έρημο. Κάθε έργο επινοεί διαφορετικό τρόπο να κρατήσει ορατό κάτι που κινδυνεύει να χαθεί.
Έχει σημασία και ο τόπος όπου συναντιούνται αυτά τα έργα. Το IMMA παρουσιάζει την έκθεση σε συνεργασία με το Sharjah Art Foundation, το οποίο έχει συγκροτήσει μια μεγάλη συλλογή με έμφαση στη σύγχρονη τέχνη του αραβικού κόσμου και του Παγκόσμιου Νότου. Στο ίδιο μουσείο φιλοξενείται ήδη η έκθεση «Eltiqa: How to Work Together?», με περισσότερα από εξήντα έργα έξι καλλιτεχνών μιας ομάδας που δημιουργήθηκε στη Γάζα και διατήρησε επί δύο δεκαετίες έναν κοινό χώρο καλλιτεχνικής δουλειάς. Οι δύο εκθέσεις προσφέρουν στο κοινό του Δουβλίνου μια ευρύτερη εικόνα της παλαιστινιακής τέχνης, της συλλογικής δημιουργίας και της ιστορίας της.
Η συνύπαρξη των έργων έχει και μια άλλη σημασία. Η Παλαιστίνη εμφανίζεται τόσο συχνά μέσα από εικόνες βομβαρδισμών, νεκρών, κατεστραμμένων σπιτιών και ανθρώπων που εγκαταλείπουν τις εστίες τους, ώστε ο υπόλοιπος κόσμος της κινδυνεύει να μείνει αθέατος. Οι καλλιτέχνες αυτής της έκθεσης εργάζονται με προσωπικές ιστορίες, αισθητικές αναζητήσεις, χιούμορ, ποίηση, πειραματισμό και συλλογική μνήμη. Έχουν τη δική τους σχέση με τη γλυπτική, τη φωτογραφία, τον κινηματογράφο, την ιστορία της τέχνης. Η ζωή τους περιλαμβάνει όλα όσα περιλαμβάνει κάθε ανθρώπινη ζωή, ακόμη κι όταν οι πολιτικές συνθήκες επιβάλλονται με βία πάνω της.
Αυτό ακριβώς κάνει μια βαλίτσα τόσο συγκινητική. Ένας άνθρωπος την αγόρασε κάποτε, έβαλε μέσα της ρούχα και προσωπικά αντικείμενα, έκλεισε το φερμουάρ και έφυγε από το σπίτι του. Είκοσι χρόνια αργότερα, η βαλίτσα του βρίσκεται σε ένα μουσείο του Δουβλίνου. Στο έργο του Χαλίλ Ραμπάχ, η θάλασσα εξακολουθεί να βρίσκεται πίσω από μια πινακίδα. Κάπου αλλού, στην πραγματική γεωγραφία της Ανατολικής Μεσογείου, υπάρχουν ακόμη οι ακτές, οι δρόμοι, τα σπίτια και οι πόλεις που αυτοί οι άνθρωποι θυμούνται.
Η απόσταση που τους χωρίζει από αυτά μετριέται καθημερινά με πολύ περισσότερα από χιλιόμετρα.
Με στοιχεία από Irish Museum of Modern Art, Sharjah Art Foundation, Guardian














