Περισσότερους από 900 εκατομμύρια γαλαξίες κατέγραψε το ευρωπαϊκό διαστημικό τηλεσκόπιο Euclid, σύμφωνα με τα πρώτα μεγάλα δεδομένα της αποστολής που δημοσιοποίησε την Πέμπτη (12/11) η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος (ESA).
Τα στοιχεία περιλαμβάνουν επίσης περίπου 15.000 πιθανά παραδείγματα ενός σπάνιου αστρονομικού φαινομένου, το οποίο οι επιστήμονες ελπίζουν ότι θα τους βοηθήσει να κατανοήσουν τη σκοτεινή ύλη, ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια της σύγχρονης φυσικής.
Η αποστολή Euclid ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2023 με στόχο τη δημιουργία του μεγαλύτερου τρισδιάστατου χάρτη του Σύμπαντος. Μέσα σε έξι χρόνια, το τηλεσκόπιο σχεδιάζεται να χαρτογραφήσει περισσότερο από το ένα τρίτο του ουρανού, καταγράφοντας την κατανομή των γαλαξιών και την εξέλιξη του Σύμπαντος σε διάστημα άνω των 10 δισεκατομμυρίων ετών.
Τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν την Πέμπτη προέρχονται από περίπου 13 μήνες παρατηρήσεων και καλύπτουν μόλις το 14% της συνολικής περιοχής που προβλέπεται να χαρτογραφήσει το Euclid.
Πέρα από τους 900 εκατομμύρια γαλαξίες, οι επιστήμονες εντόπισαν περισσότερα από 60 εκατομμύρια πιθανά κβάζαρ, εξαιρετικά φωτεινές περιοχές στο κέντρο μακρινών γαλαξιών, που τροφοδοτούνται από υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες.
Ο καθηγητής Άντι Τέιλορ του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου, ο οποίος συμμετέχει στην επιστημονική ομάδα της αποστολής, δήλωσε στον Guardian ότι πρόκειται για τη μεγαλύτερη εικόνα υψηλής ανάλυσης του Σύμπαντος που έχει παραχθεί μέχρι σήμερα.
Όπως εξήγησε, το τηλεσκόπιο Hubble έχει προσφέρει εικόνες εξαιρετικής λεπτομέρειας, αλλά το Euclid συνδυάζει την υψηλή ανάλυση με τη δυνατότητα παρατήρησης τεράστιων εκτάσεων του ουρανού.
Our Euclid space telescope has released its largest dataset yet, revealing over 900 million galaxies! Covering an area of sky equivalent to 9500 full Moons, the data lays the foundation for an unprecedented 3D map of the Universe. Read more: https://t.co/EonhHowm2W https://t.co/LLrl2S3Lbi
— European Space Agency (@esa) November 12, 2026
Οι 15.000 βαρυτικοί φακοί και το μυστήριο της σκοτεινής ύλης
Ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της αποστολής βρίσκονται περίπου 15.000 πιθανά παραδείγματα ισχυρού βαρυτικού φακού, ενός φαινομένου που είχε προβλέψει ο Άλμπερτ Αϊνστάιν.
Το φαινόμενο εμφανίζεται όταν ένας γαλαξίας βρίσκεται ανάμεσα στη Γη και έναν άλλο, πολύ πιο μακρινό γαλαξία.
Η βαρύτητα του κοντινότερου γαλαξία καμπυλώνει τον χωροχρόνο, με αποτέλεσμα το φως του μακρινού γαλαξία να αλλάζει πορεία. Έτσι, αντί να βλέπουμε τον γαλαξία στη συνηθισμένη του μορφή, μπορεί να εμφανίζεται παραμορφωμένος, σαν φωτεινό τόξο ή δακτύλιος.
Η παραμόρφωση αυτή δεν οφείλεται μόνο στην ορατή ύλη. Η σκοτεινή ύλη, που πιστεύεται ότι περιβάλλει τους γαλαξίες, ενισχύει τη βαρυτική επίδραση και επομένως τον τρόπο με τον οποίο καμπυλώνεται το φως.
Μελετώντας τα σχήματα που δημιουργούνται, οι επιστήμονες μπορούν να υπολογίσουν πώς κατανέμεται η σκοτεινή ύλη μέσα στους γαλαξίες και να ελέγξουν διαφορετικές θεωρίες για τη φύση της.
«Διαφορετικοί τύποι ύλης μπορούν να συγκεντρώνονται με πολύ διαφορετικούς τρόπους», εξήγησε στον Guardian ο καθηγητής Αστρονομίας Στίβεν Σέρτζαντ του Open University.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η μελέτη των ισχυρών βαρυτικών φακών αποτελεί έναν από τους πιο υποσχόμενους δρόμους για την κατανόηση της σκοτεινής ύλης, αν και δεν είναι βέβαιο ότι από εκεί θα προκύψει η επόμενη μεγάλη ανακάλυψη.
Μέχρι σήμερα, οι αστρονόμοι γνώριζαν περίπου 1.000 περιπτώσεις ισχυρού βαρυτικού φακού. Τα νέα δεδομένα του Euclid περιλαμβάνουν περίπου 15.000 υποψήφιες περιπτώσεις, ενώ μέχρι την ολοκλήρωση της αποστολής εκτιμάται ότι θα μπορούσαν να εντοπιστούν συνολικά 170.000.
Τι είναι η σκοτεινή ύλη και η σκοτεινή ενέργεια
Η αποστολή Euclid σχεδιάστηκε για να βοηθήσει τους επιστήμονες να απαντήσουν σε δύο θεμελιώδη ερωτήματα: τι είναι η σκοτεινή ύλη και τι προκαλεί την επιταχυνόμενη διαστολή του Σύμπαντος.
Σύμφωνα με το σημερινό κοσμολογικό μοντέλο, η συνηθισμένη ύλη, από την οποία αποτελούνται τα άστρα, οι πλανήτες και οι άνθρωποι, αντιστοιχεί μόλις στο 5% περίπου του Σύμπαντος.
Η σκοτεινή ύλη εκτιμάται ότι αποτελεί περίπου το 25%, ενώ η σκοτεινή ενέργεια, στην οποία αποδίδεται η επιταχυνόμενη διαστολή του Σύμπαντος, αντιστοιχεί περίπου στο 70%.
Παρότι μαζί αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του Σύμπαντος, η πραγματική φύση τους παραμένει άγνωστη.
Η σκοτεινή ύλη δεν εκπέμπει ούτε αντανακλά φως και η παρουσία της γίνεται αντιληπτή κυρίως μέσω της βαρυτικής επίδρασής της στην ορατή ύλη.
Το Euclid επιχειρεί να χαρτογραφήσει αυτές τις επιδράσεις σε τεράστια κλίμακα, ώστε οι επιστήμονες να εξετάσουν πώς κατανέμεται η σκοτεινή ύλη και πώς εξελίχθηκε η δομή του Σύμπαντος.
Τα επόμενα δεδομένα θα χαρτογραφήσουν τη σκοτεινή ύλη
Η επόμενη μεγάλη δημοσιοποίηση δεδομένων αναμένεται το καλοκαίρι του 2027 και θα περιλαμβάνει πληροφορίες για την κατανομή των γαλαξιών, καθώς και για το φαινόμενο του ασθενούς βαρυτικού φακού.
Σε αντίθεση με τους ισχυρούς βαρυτικούς φακούς, που δημιουργούν εμφανή φωτεινά τόξα και δακτυλίους, οι ασθενείς προκαλούν πολύ μικρές παραμορφώσεις στις εικόνες μακρινών γαλαξιών.
Οι παραμορφώσεις αυτές είναι σχεδόν αδύνατο να εντοπιστούν μεμονωμένα. Όταν όμως οι επιστήμονες εξετάζουν εκατομμύρια γαλαξίες μαζί, μπορούν να υπολογίσουν την κατανομή της ύλης που βρίσκεται ανάμεσά τους και στη Γη.
Με αυτή τη μέθοδο, το Euclid θα επιχειρήσει να δημιουργήσει έναν χάρτη της σκοτεινής ύλης στο Σύμπαν.
Οι επιστήμονες θα μπορούν στη συνέχεια να συγκρίνουν τον χάρτη με τις προβλέψεις διαφορετικών θεωριών για τη σκοτεινή ύλη και τη σκοτεινή ενέργεια.
Ο Άντι Τέιλορ σημείωσε ότι ο όγκος των πληροφοριών είναι ήδη τόσο μεγάλος ώστε δεν είναι πλέον δυνατόν να εξεταστούν όλα τα δεδομένα από ανθρώπους.
Τα 900 εκατομμύρια γαλαξίες που καταγράφηκαν αποτελούν μόνο την αρχή της αποστολής, η οποία αναμένεται να συνεχίσει να συγκεντρώνει δεδομένα μέχρι το 2031.
Με πληροφορίες από Guardian
