Ο Τόμας Κάπλαν είναι ο αγοραστής ενός από τα πιο μυστηριώδη έργα του Ρέμπραντ που εμφανίστηκαν στην αγορά τα τελευταία χρόνια. Ο «Άγιος Ιωάννης στην Πάτμο», που χρονολογείται γύρω στο 1661, πουλήθηκε τον περασμένο Δεκέμβριο στον οίκο Sotheby’s για 6,75 εκατ. λίρες, περίπου 9 εκατ. δολάρια, και αποκτήθηκε από τον Αμερικανό συλλέκτη για τη Leiden Collection. Με την προσθήκη αυτή, η συλλογή αριθμεί πλέον 18 πίνακες του Ρέμπραντ.
Η ιστορία του έργου αρχίζει πολύ πριν από τη δημοπρασία. Πριν επανεμφανιστεί στην αγορά, είχε να εκτεθεί δημόσια από το 1923 και επί δεκαετίες ήταν γνωστό στους ειδικούς κυρίως από μια κακής ποιότητας ασπρόμαυρη φωτογραφία. Θεωρούνταν πορτρέτο του Τίτου, του γιου του Ρέμπραντ, επειδή το πρόσωπο της νεαρής μορφής παρουσιάζει έντονες ομοιότητες με γνωστά πορτρέτα του.
Λίγο πριν από τη δημοπρασία, η συντήρηση και η τεχνική εξέταση άλλαξαν την ταυτότητα του πίνακα. Ο καθαρισμός αποκάλυψε στο σκοτεινό φόντο δύο στοιχεία που μέχρι τότε ήταν σχεδόν αόρατα: έναν φοίνικα και έναν αετό. Ο αετός είναι το παραδοσιακό έμβλημα του Αγίου Ιωάννη, ενώ ο φοίνικας και το τοπίο ενίσχυσαν την ταύτιση της σκηνής με την Πάτμο. Ο πίνακας αναγνωρίστηκε έτσι ως απεικόνιση του Αγίου Ιωάννη στο νησί όπου, σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, γράφτηκε η «Αποκάλυψη».
Η νέα ταύτιση δεν αποκλείει τον Τίτο από την ιστορία του έργου. Υπάρχει ισχυρή εκτίμηση ότι ο Ρέμπραντ χρησιμοποίησε πράγματι τον γιο του ως μοντέλο για τη μορφή του Αγίου Ιωάννη. Δεν πρόκειται, επομένως, για πορτρέτο του Τίτου με τη στενή έννοια, αλλά το πρόσωπό του ενδέχεται να βρίσκεται πίσω από τη βιβλική μορφή.
Η τεχνική εξέταση ενίσχυσε και την απόδοση του πίνακα στον Ρέμπραντ. Στον καμβά εντοπίστηκε καστανό στρώμα προετοιμασίας πλούσιο σε χαλαζία, τύπος υποστρώματος που συνδέεται στενά με το εργαστήριό του από τη δεκαετία του 1640 και μετά. Οι υπέρυθρες λήψεις και οι ακτινογραφίες αποκάλυψαν επίσης στοιχεία της ζωγραφικής διαδικασίας και τον τρόπο με τον οποίο ο καλλιτέχνης επεξεργάστηκε τη μορφή. Η ελεύθερη πινελιά στον μανδύα και ο έντονος φωτισμός του προσώπου παραπέμπουν στα ύστερα έργα του, γύρω στο 1660.
Η διαδρομή του πίνακα μέσα στον 20ό αιώνα είναι σχεδόν εξίσου ασυνήθιστη. Το 1904 βρισκόταν στα χέρια Αμερικανού εμπόρου τέχνης, ο οποίος τον απέδιδε στον Κάρελ Φαμπρίτιους και τον πούλησε για μόλις 160 δολάρια. Το 1913 αγοράστηκε για 525 δολάρια από τον Γερμανό ιστορικό τέχνης και επιμελητή του Metropolitan Museum of Art Βίλχελμ Βαλέντινερ, ο οποίος αναγνώρισε στον πίνακα το χέρι του Ρέμπραντ και τον ενέταξε στην προσωπική του συλλογή.
Γύρω στο 1923 ο πίνακας πέρασε στον Γερμανό βιομήχανο Φριτς Τίσεν. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 ο Τίσεν υπήρξε σημαντικός υποστηρικτής του Χίτλερ, αλλά στα τέλη της δεκαετίας του 1930 στράφηκε εναντίον του ναζιστικού καθεστώτος. Το 1940 οι Ναζί κατάσχεσαν έργα της συλλογής του, ανάμεσά τους και τον συγκεκριμένο Ρέμπραντ. Ο πίνακας τού επιστράφηκε το 1950 και στάλθηκε στο Μπουένος Άιρες λίγο πριν από τον θάνατό του, τον Ιανουάριο του 1951.
Αργότερα πέρασε στον εγγονό του, Federico Zichy Thyssen, και μετά τον θάνατό του, το 2014, σε οικογενειακό κοινωφελές ίδρυμα. Έτσι, για περισσότερο από έναν αιώνα το έργο έμεινε ουσιαστικά έξω από τη δημόσια θέα και για μεγάλο διάστημα ήταν δύσκολα προσβάσιμο στους μελετητές.
Αυτό ακριβώς θέλει να αλλάξει ο Τόμας Κάπλαν. Ο Αμερικανός συλλέκτης έχει δημιουργήσει μαζί με τη σύζυγό του, Daphne Recanati Kaplan, τη Leiden Collection, μία από τις σημαντικότερες ιδιωτικές συλλογές ολλανδικής ζωγραφικής του 17ου αιώνα. Με τον «Άγιο Ιωάννη στην Πάτμο», η συλλογή διαθέτει πλέον 18 πίνακες του Ρέμπραντ.
Η αγορά έχει και μια ενδιαφέρουσα συνέχεια. Μόλις δύο μήνες αργότερα, τον Φεβρουάριο, ο Κάπλαν πούλησε το «Young Lion Resting», ένα από τα σημαντικότερα σχέδια του Ρέμπραντ που είχε στην κατοχή του, για σχεδόν 18 εκατ. δολάρια. Τα έσοδα χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουργία κεφαλαίου υπέρ της Panthera, της οργάνωσης για την προστασία των άγριων αιλουροειδών. Ο Κάπλαν έχει εξηγήσει ότι δεν βλέπει αντίφαση ανάμεσα στις δύο κινήσεις: στη μία περίπτωση ένα έργο μετατράπηκε σε χρηματοδότηση για την προστασία της άγριας ζωής, στην άλλη ένα σημαντικό έργο του ύστερου Ρέμπραντ μπορεί να επιστρέψει στη δημόσια θέα.
Ο «Άγιος Ιωάννης στην Πάτμο» δεν πρόκειται, πράγματι, να εξαφανιστεί ξανά σε μια ιδιωτική συλλογή. Η Leiden Collection ετοιμάζει ευρωπαϊκή έκθεση για το φθινόπωρο του 2027 και ο πίνακας θα βρίσκεται ανάμεσα στα έργα που θα παρουσιαστούν. Θα είναι η πρώτη ουσιαστική δημόσια παρουσίασή του από το 1923, πέρα από τη σύντομη έκθεσή του στον Sotheby’s πριν από τη δημοπρασία.
Έτσι, ένας πίνακας που μέσα σε έναν αιώνα άλλαξε ταυτότητα, πέρασε από ιδιωτικές συλλογές, κατασχέθηκε από τους Ναζί, αποδόθηκε ξανά στον ιδιοκτήτη του και παρέμεινε για δεκαετίες σχεδόν απρόσιτος στην έρευνα επιστρέφει τώρα με νέα εικονογραφική ταυτότητα και νέο ιδιοκτήτη. Και πίσω από το πρόσωπο που για χρόνια θεωρούνταν απλώς ο Τίτος αποκαλύπτεται ο Άγιος Ιωάννης — μαζί με τα δύο στοιχεία που παρέμεναν κρυμμένα στο σκοτεινό φόντο: τον φοίνικα και τον αετό.
Με στοιχεία από The Art Newspaper, Sotheby’s
