Τα νέα από το Βελεστίνο και τον Δήμο Ρήγα Φεραίο

Νέα Ιωνία. Το “ελληνικό Μάντσεστερ”


Νέα Ιωνία
Το “ελληνικό Μάντσεστερ”

 

“Μάντσεστερ της Αθήνας” ή “Ελληνικό Μάντσεστερ” ονομάζεται ιστορικά η Νέα Ιωνία, εξαιτίας της τεράστιας συγκέντρωσης κλωστοϋφαντουργικών, υφαντουργικών και ταπητουργικών εργοστασίων που αναπτύχθηκαν εκεί μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Η ονομασία αυτή καθιερώθηκε κατά τον Μεσοπόλεμο και τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, παραλληλίζοντας την περιοχή με τη βρετανική πόλη του Μάντσεστερ, η οποία αποτελούσε την παγκόσμια πρωτεύουσα της βαμβακουργίας και της κλωστοϋφαντουργίας. Στην περίοδο της ακμής της (δεκαετία του 1950), λειτουργούσαν στην ευρύτερη περιοχή περίπου 500 εργοστάσια και βιοτεχνίες, απασχολώντας 6.000 έως 7.000 εργάτες και εργάτριες. Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες (κυρίως από τη Σπάρτη της Πισιδίας, τη Σμύρνη, την Προύσα και τη Μουταλάσκη της Καππαδοκίας) μετέφεραν υψηλή εξειδίκευση στην ταπητουργία, την υφαντουργία και τη μεταξουργία.
Αρκετά εργοστάσια είχαν απευθείας σύνδεση με το Μάντσεστερ όπως η εταιρεία “Α.Ε. Britannia”, η οποία ιδρύθηκε με κεφάλαια από εμπορική εταιρεία του Μάντσεστερ και στελεχώθηκε από αποφοίτους της Αγγλικής Υφαντουργικής Σχολής. Επιπλέον, η φημισμένη “Μουταλάσκη” είχε ως σήμα της τον ταύρο (“ο ταύρος του Μάντσεστερ”), ενώ το εργοστάσιο της Βαμβακουργίας Κυρκίνη χτίστηκε βάσει βρετανικών βιομηχανικών σχεδίων.
Τα δεκάδες ψηλά πλίνθινα φουγάρα και οι χαρακτηριστικές πριονωτές στέγες των εργοστασίων διαμόρφωσαν μια εικόνα που θύμιζε έντονα τις βιομηχανικές πόλεις της Βόρειας Αγγλίας. 
[Wikipedia]

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Η κεντρική πύλη εισόδου του πρώην εργοστασίου κλωστοϋφαντουργίας “ΕΡΙΟΤΕΚ Α.Ε. – Βιομηχανία Υφαντουργικών Προϊόντων” (πρώην Ε.Β.Υ.Π. / Βαμβακουργία Κυρκίνη). Το εργοστάσιο ξεκίνησε τη λειτουργία του τη δεκαετία του 1920–1930 (ως Βαμβακουργία Κυρκίνη και στη συνέχεια ως Ελληνική Βιομηχανία Υφαντουργικών Προϊόντων – Ε.Β.Υ.Π.), πέρασε αργότερα στον έλεγχο του Μποδοσάκη και μετονομάστηκε σε ΕΡΙΟΤΕΚ. Αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες εστίες του εργατικού κινήματος της Νέας Ιωνίας μέχρι το οριστικό κλείσιμό του. © Σπύρος Στάβερης


Η έναρξη της συστηματικής καταγραφής της Βιομηχανικής Κληρονομιάς στην Ελλάδα έχει πολύ μικρή ιστορία. Ξεκινάει μόλις το 1989-1992 που μια ομάδα σημαντικών επιστημόνων παρακολουθώντας την διεθνή εμπειρία μπολιάζει στην ελληνική πραγματικότητα το ενδιαφέρον για την βιομηχανική κληρονομιά του τόπου, ενώ το ΥΠΠΟ με την διεύθυνση Λαϊκού Πολιτισμού πραγματοποιεί τις πρώτες επίσημες καρτέλες καταγραφής των μνημείων του τεχνικού μας πολιτισμού. Την ίδια εποχή ιδρύεται το Ελληνικό Τμήμα της Διεθνούς Επιτροπής για την Διατήρηση της Βιομηχανικής Κληρονομιάς, το γνωστό TICCIH, που σήμερα μαζί με άλλους φορείς, όπως το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών/ΕΙΕ, το Πολιτιστικό Ίδρυμα Πειραιώς, το Ιόνιο Πανεπιστήμιο, κ.λ.π καθώς και μεμονωμένους επιστήμονες και εραστές της βιομηχανικής αρχαιολογίας ασχολείται με την καταγραφή, μελέτη, διατήρηση, ανάδειξη και προβολή των σωζόμενων βιομηχανικών εγκαταστάσεων στην χώρα μας. Δυστυχώς δεν έχει επιχειρηθεί ακόμη η σύνταξη ενός ενιαίου καταλόγου και μιας χαρτογράφησης του συνόλου του βιομηχανικών μνημείων της χώρας από την επίσημη πολιτεία δηλ. την αρμόδια Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων, ενώ κάποιες ελπίδες για πιο συντονισμένες και οργανωμένες δράσεις σε σχέση με το βιομηχανικό μνημείο γεννάει η πρόσφατη σύσταση του Τμήματος Βιομηχανικής Κληρονομιάς στο ΥΠΠΟ.
Όλγα Δακουρά-Βογιατζόγλου – Η βιομηχανική εγκατάσταση των προσφύγων στη Νέα Ιωνία παράμετρος της αστικής εγκατάστασης (2010).

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Ο εξωτερικός μαντρότοιχος και η πλίνθινη καμινάδα του πρώην εργοστασίου “ΕΡΙΟΤΕΚ”. Στη μάντρα είναι γραμμένος από μέλη της ΚΝΕ ο γνωστός στίχος του ποιητή Τάσου Λειβαδίτη: “Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος δεν θα πάψεις ούτε στιγμή να αγωνίζεσαι [για την ειρήνη και] το δίκιο”. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Η πλίνθινη καμινάδα της “ΕΡΙΟΤΕΚ” κατασκευάστηκε το 1938. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Ο περιβάλλοντας χώρος του πρώην εργοστασίου “ΕΡΙΟΤΕΚ”. Μετά την κατεδάφιση μεγάλου μέρους των παλιών κτιριακών εγκαταστάσεων, ο χώρος παραμένει αδόμητο οικόπεδο με μπάζα και βλάστηση, αποτελώντας αντικείμενο πολυετούς διεκδίκησης των κατοίκων και του Δήμου Νέας Ιωνίας για τη μετατροπή του σε χώρο πρασίνου και σχολικές υποδομές. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Το πρώην εργοστάσιο της “Βαμβακουργίας Κυρκίνη” (μετέπειτα “Κλωστήρια Αττικής – Αργυρού”). Χτίστηκε το 1926–1927 από τον βιομήχανο Νικόλαο Κυρκίνη βάσει σχεδίων βρετανικών κλωστοϋφαντουργικών εργοστασίων και υπήρξε μέρος της βιομηχανικής αυτοκρατορίας των αδελφών Κυρκίνη (μαζί με την Ελληνική Εριουργία, τη Μεταξουργία και την Ταπητουργία). Αργότερα πέρασε στην ιδιοκτησία της εταιρείας “Κλωστήρια Αττικής Α.Ε.”. Ο τρούλος. κατασκευάστηκε για να στεγάσει τη δεξαμενή νερού του εργοστασίου που τροφοδοτούσε τις παραγωγικές διαδικασίες και το σύστημα πυρόσβεσης, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως αρχιτεκτονικό τοπόσημο. Το συγκρότημα έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού. Μετά από την αποκατάσταση και την αλλαγή χρήσης, σήμερα λειτουργεί ως εμπορικό και επιχειρηματικό κέντρο. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Διαφημιστκή πινακίδα στην πρόσοψη του κτιρίου της ελληνικής εταιρείας κατασκευής μαγιό Erka Mare, η οποία ιδρύθηκε το 1975 στη θέση παλαιότερων βιοτεχνιών ρουχισμού και πλεκτικής και διατηρεί τις εγκαταστάσεις της επί της Λεωφόρου Ηρακλείου 178, πολύ κοντά στον σταθμό ΗΣΑΠ Περισσού. Η Λεωφόρος Ηρακλείου αποτέλεσε τον κεντρικό άξονα της πρώτης βιομηχανικής ζώνης της Νέας Ιωνίας από τη δεκαετία του 1920. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Πλευρική όψη του πρώην εργοστασίου “Βαμβακουργία Κυρκίνη” με έναν δεύτερο, μικρότερο, πυργίσκο που χρησίμευε για την απομάκρυνση της σκόνης, των χνουδιών και των υπολειμμάτων βαμβακιού από τις αίθουσες παραγωγής, καθώς και για τον φυσικό αερισμό του κτιρίου. Το βαμβακερό χνούδι στον αέρα είναι εξαιρετικά εύφλεκτο. Η άμεση απομάκρυνσή του μέσω του πύργου προστάτευε το εργοστάσιο από τον κίνδυνο ανάφλεξης, λειτουργώντας συμπληρωματικά με το σύστημα αυτόματης πυρόσβεσης που τροφοδοτούσε ο μεγάλος πύργος με τον κόκκινο τρούλο. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Το εργοστάσιο της Columbia Graphophone Company. ‘Αρχισε να χτίζεται το 1929 και λειτούργησε έναν χρόνο αργότερα. Το 1990 έκλεισε οριστικά. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Το πρώην εργοστάσιο “ΑΝΑΤΟΛΙΑ” (Ανατολική Εταιρεία Ταπήτων / Anatolia Carpet Manufacturing Co.). Ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1920–1930 και αποτέλεσε μία από τις κορυφαίες μονάδες ταπητουργίας της χώρας. Σήμερα παραμένει κλειστό και ανήκει στην Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου (ΕΤΑΔ), έχοντας ενταχθεί σε σχέδια αξιοποίησης. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Το πρώην εργοστάσιο “ΑΝΑΤΟΛΙΑ”. Στην αριστερή πλευρά της πρόσοψης ξεχωρίζει μια γερανογέφυρα που προεξέχει κάτω από τη στέγη, καθώς και μια ψηλή σκουριασμένη μεταλλική πόρτα, η οποία χρησίμευε για το ανέβασμα και κατέβασμα βαριών δεμάτων μαλλιού και χαλιών στους ορόφους. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Η καμινάδα της “Ελληνικής / Ανατολικής Ταπητουργίας”. Η “Ανατολική Ταπητουργία Α.Ε.” ιδρύθηκε το 1924 από τους Κονιαλήδες αδελφούς Βαϊανού στον χώρο όπου σήμερα βρίσκονται οι εγκαταστάσεις του ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ. και το Δημοτικό Στάδιο στην Ελευθερούπολη. Στο ίδιο σημείο δραστηριοποιήθηκε και η Ελληνική Ταπητουργία Α.Ε.”. Όλα τα κτίρια του εργοστασίου κατεδαφίστηκαν το 2005 και στον ίδιο χώρο κατασκευάζεται ένα πάρκινγκ με ταυτόχρονη διατήρηση και ανάδειξη της ιστορικής καμινάδας και διαμόρφωση χώρου πρασίνου στην επιφάνεια. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
Παλιά βιοτεχνία ειδών κιγκαλερίας/κουρτινόξυλων. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
‘Ενα χαρακτηριστικό στενό του προσφυγικού και εργατικού συνοικισμού της Καλογρέζας. Τα συγκεκριμένα κτίσματα -με την πέτρινη τοιχοποιία και τις κεραμοσκεπές- αποτελούν κατάλοιπα του αρχικού συνοικισμού της Καλογρέζας των δεκαετιών 1920–1930. Στην περιοχή αυτή εγκαταστάθηκαν οικογένειες Μικρασιατών προσφύγων που εργάζονταν στα γειτονικά εργοστάσια ταπητουργίας (“Ανατόλια”, “Ανατολική Ταπητουργία”) και υφαντουργίας (“Μουταλάσκη”), καθώς και στα παλιά λιγνιτωρυχεία της Καλογρέζας. Σε αντίθεση με τα τυποποιημένα ασβεστωμένα προσφυγικά της Ελευθερούπολης, στην Καλογρέζα και την Αλσούπολη χτίστηκαν πολλά πέτρινα σπίτια (με ντόπια πέτρα από τα γειτονικά λατομεία της περιοχής), των οποίων οι αυλές και τα ισόγεια βοηθητικά κτίσματα μετατράπηκαν μεταγενέστερα σε αποθήκες και γκαράζ. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

Ο προσφυγικός συνοικισμός της Ελευθερούπολης
(απέναντι από τον σταθμό της Νέας Ιωνίας)
 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
“Δίδυμο” ισόγειο προσφυγικό σπίτι με κοινή δίρριχτη κεραμοσκεπή, υπερυψωμένες αυλές και βοηθητικά υπόγεια κτίσματα. © Σπύρος Στάβερης

 

Νέα Ιωνία. Το Facebook Twitter
© Σπύρος Στάβερης

Όλγα Δακουρά-Βογιατζόγλου, αρχαιολόγος Α΄ΕΠΚΑ.
Η κα Όλγα Δακουρά-Βογιατζόγλου είναι αρχαιολόγος στην Εφορεία Αρχαιοτήτων της Πόλης των Αθηνών (πρώην Α΄ ΕΠΚΑ). Έχει σπουδάσει Ιστορία και Αρχαιολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το έργο της εστιάζει στην ιστορία της Αθήνας και της Αττικής, στους Δυτικούς Λόφους (Φιλοπάππου, Πνύκας, Νυμφών/Μουσών), καθώς και στη βιομηχανική κληρονομιά και την αστική εξέλιξη περιοχών όπως η Νέα Ιωνία.

 

Η βιομηχανική εγκατάσταση των προσφύγων στη Νέα Ιωνία παράμετρος της αστικής εγκατάστασης
 

Ομιλία που πραγματοποιήθηκε σε ημερίδα που συνδιοργάνωσαν το ΤΕΕ Ανατολικής Θράκης και το ελληνικό τμήμα του TICCIH (Διεθνής Επιτροπή για τη Διατήρηση της Βιομηχανικής Κληρονομιάς). Το πλήρες κείμενο της ομιλίας αναρτήθηκε στον ιστότοπο του ΤΕΕ Πελοποννήσου τον Μάιο του 2010.
 

[…]  Η βιομηχανική εγκατάσταση στην Νέα Ιωνία σηματοδοτείται από την εγκατάσταση στο χώρο των Ποδαράδων μικρασιατών προσφύγων από την Σπάρτη της Πισιδίας, γνωστό ταπητουργικό κέντρο της Μικράς Ασίας. Από τις 1200 οικογένειες των Σπαρταλήδων που κατέφθασαν στην Ελλάδα οι μισές ασχολούνταν με την ταπητουργία, οι 250 με την ροδελαιοπαραγωγή και οι υπόλοιποι με το εμπόριο και διάφορα άλλα επαγγέλματα.

Η Επιτροπή των Σπαρταλήδων που επισκέφτηκε τον Υπουργό Πρόνοιας Απόστολο Δοξιάδη και τον Ταμία του Υπουργείου Επαμεινώνδα Χαρίλαο για να θέσει το πρόβλημα της στέγασής τους εξέθεσε λεπτομερώς τα ωφελήματα από την εγκατάσταση στην Ελλάδα της τέχνης της ταπητουργίας και τις προοπτικές της.

Η κυβέρνηση τους υποσχέθηκε να τους εγκαταστήσει στην τοποθεσία των Ποδαράδων αφού εκεί υπήρχε τρεχούμενο νερό για την σκοπούμενη ανάπτυξη της ταπητουργίας και όπου σκόπευε να ιδρύσει μεγάλο συνοικισμό.

Το κτήμα των Ποδαράδων ανήκε στο Κοινό του Παναγίου Τάφου και είχε αγοραστεί τον Αύγουστο του 1923 από το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων. Ήταν το μεγαλύτερο κτήμα που χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία προσφυγικού συνοικισμού 1230 στρέμματα από την συνολική έκταση 1502 στρ. που χρησιμοποιούνταν για βοσκοτόπους και γεωργική καλλιέργεια.

Η ανακοίνωση από τον τύπο της ανέγερσης του συνοικισμού αντανακλούσε και τις προοπτικές του. “Εις τον συνοικισμόν τούτον πρόκειται να εγκατασταθούν 500 περίπου οικογένειαι προσφύγων ταπητουργών, ούτως ώστε να καταστεί δυνατόν εντός ολίγου χρονικού διαστήματος να μεταβληθεί ούτος εις κέντρον Ταπητουργίας“. Στα εγκαίνια μάλιστα του οικισμού που έγιναν με ιδιαίτερη επισημότητα, παρουσία του Ν. Πλαστήρα, του Στυλιανού Γονατά και του Αμερικανού Πρεσβευτή στην Πόλη Χένρυ Μοργκεντάου, προτάθηκε η ονομασία “Νέα Σπάρτη” από τον τύπο των χαλιών “Σπάρτα” που ήταν γνωστά στην Ευρώπη και την Αμερική. Τελικά δόθηκε η ονομασία “Νέα Πισιδία” από το σύνολο των Πισιδών προσφύγων που εργάζονταν στην ταπητουργία και αργότερα Νέα Ιωνία, λόγω της συγκέντρωσης προσφύγων και από άλλα μέρη της Μικράς Ασίας.

Η ταπητουργία ήταν κλάδος ουσιαστικά άγνωστος στην Ελλάδα πριν τον ερχομό των προσφύγων. Η καλλιέργειά της αποτέλεσε μια ελπιδοφόρα λύση του προσφυγικού προβλήματος και έδειξε από την αρχή ότι οι πρόσφυγες με την εργατικότητά τους, τις νέες ιδέες, την εμπειρία τους στις εμπορικές συναλλαγές και την τραπεζική πίστη που τους διέκρινε ήταν προορισμένοι να αποτελέσουν ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της χώρας.

Το έργο της Αποκατάστασης των Προσφύγων που αρχικά είχε αναλάβει το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων, συνέχισε η διεθνής Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων η γνωστή ΕΑΠ, που συμφώνα με το πρωτόκολλο της Γενεύης, έργο της ήταν η ένταξη των προσφύγων στο κοινωνικό σύνολο, αφού εξασφαλιζόταν, εκτός από την στέγη και η δυνατότητα επαγγελματικής αποκατάστασης. Η ΕΑΠ εξαρχής βρήκε τη λύση της ταπητουργίας ως «πανάκεια» και σε κάθε προσφυγικό συνοικισμό χρηματοδοτούσε την ανέγερση ενός ή περισσοτέρων οικοδομημάτων, ώστε η οικιακή ενασχόληση των προσφύγων να μετατραπεί σε σύγχρονη βιομηχανική διαδικασία. Αντίθετα από τους άλλους οικισμούς, στη Νέα Ιωνία υπήρξε πιο συγκεκριμένη η έκφραση της βιομηχανικής πολιτικής της ΕΑΠ, ορίζοντάς την ως Κέντρο της Ταπητουργίας. Το κτήμα των Ποδαράδων οριοθετήθηκε από την ΕΑΠ και χωρίστηκε σε δύο τμήματα. Το μεγαλύτερο τμήμα αποτέλεσε τον οικιστικό χώρο και ένα μικρότερο, στην περιοχή της Ελευθερούπολης, ορίστηκε αποκλειστικά για βιομηχανική χρήση.

Ο ορισμένος ως χώρος των εργοστασίων ρυμοτομήθηκε και κατατμήθηκε σε βιομηχανικά οικόπεδα, η παραχώρηση των οποίων ακολουθούσε μια καθορισμένη διαδικασία. Στο παραχωρητήριο συμβόλαιο υπήρχαν διαλυτικοί όροι, που η τήρησή τους σήμαινε άμεση επιστροφή του οικοπέδου στην ΕΑΠ. Στην πάροδο του χρόνου, η έλλειψη ελέγχου από μέρους της ΕΑΠ και του κράτους για την τήρηση των διαλυτικών όρων δημιούργησε ένα περίπλοκο πρόβλημα με τις ιδιοκτησίες, που διαιωνίζεται έως σήμερα.

Στο χώρο της Ελευθερούπολης κυριάρχησε η ταπητουργία με δεύτερη την βαμβακουργία, την οποία οι πρόσφυγες εμπλούτισαν με νέα είδη: αλατζάδες, ντοκουμάδες, κουβέρτες και άλλα. Το σύνολο των βιομηχανικών οικοπέδων που η ΕΑΠ παραχώρησε σε όλους τους Προσφυγικούς συνοικισμούς της Αθήνας ήταν 40. Από αυτά τα 24 βρίσκονταν στην Νέα Ιωνία και τα υπόλοιπα, στην Καισαριανή,  στη Νίκαια, στον Υμηττό, στο Βύρωνα, στα Ταμπούρια του Πειραιά, στην Δραπετσώνα και στον Πειραιά.

Χαρακτηριστικά των επιχειρήσεων που δημιουργήθηκαν ήταν ότι οι μεγαλύτερες ιδρύθηκαν από πρόσφυγες καταγόμενους από την Μουταλάσκη της Καισάρειας, που ήλθαν με την ανταλλαγή, μετά την συνθήκη της Λοζάννης, και έφεραν μαζί τους λίρες και κοσμήματα. Οι Καισαριώτες ασχολήθηκαν με την βαμβακουργία, ενώ οι Σπαρταλήδες με την εριουργία και οι επιχειρήσεις στην πλειονότητα τους ήταν οικογενειακές. Οι επιχειρήσεις αυτές μικρές και μεγάλες έγραψαν την δική τους σελίδα συνθέτοντας την βιομηχανική ιστορία της Νέας Ιωνίας και της Ελλάδας γενικότερα.

Στο Χώρο των εργοστασίων επιβλήθηκαν με την παρουσία τους:
Η υφαντουργική Εταιρεία Μουταλάσκη, που ξεκίνησε με την οικογένεια Τσαλίκογλου, συνεχίστηκε από την οικογένεια Σινιόσογλου και παρήγε εξαίρετης ποιότητας βαμβακερό ύφασμα, το γνωστό “Κάμποτ”.
Η οικογενειακή επιχείρηση της Υφαντουργίας Συνάνογλου.
Η εριουργική επιχείρηση των Σπαρταλήδων Εφραίμογλου-Στύλογλου.
Η Ιωνική Υφαντουργία.
Το εργοστάσιο “Ελληνίς”
Οι ταπητουργίες Μποστανζόγλου, Δουρμούσογλου.
Η γνωστή από την Σμύρνη εταιρεία χαλιών “Σπάρταλης” και πολλές άλλες που συνιστούσαν την εικόνα της βιομηχανικής ζώνης της Ελευθερούπολης.

Ο νέος και πολλά υποσχόμενος κλάδος της ταπητουργίας προσήλκυσε το ενδιαφέρον πολλών γνωστών γηγενών επιχειρηματιών, οικονομικών παραγόντων και τραπεζών, που εκμεταλλευόμενοι την τεχνογνωσία των προσφύγων συνεταιρίστηκαν μαζί τους στη δημιουργία μεγάλων εταιρειών.

Ιδιαίτερο όμως ενδιαφέρον για την ιστορία της ταπητουργίας παρουσιάζουν οι ταπητουργικές επιχειρήσεις της Ελληνικής Ταπητουργίας και της Ανατολικής Ταπητουργίας, που τα εργοστάσιά τους ίδρύθηκαν στη Νέα Ιωνία και σε προνομιούχα οικόπεδα του συνοικισμού από διαπρεπείς επενδυτές ανάμεσά τους και τον πρώτο πρόεδρο του Ταμείου Περιθάλψεως Προσφύγων, τον Γεώργιο Μαυρολέοντα. Τις δυο αυτές επιχειρήσεις θεωρώ ιστορικές γιατί συνδέονται άμεσα με τις πρώτες ταπητουργικές προσπάθειες στην Ελλάδα. Η ελληνική Ταπητουργία έρχεται ως συνεχιστής της πρώτης ταπητουργικής επιχείρησης της Δούγκαν του 1912, και η Ανατολική Ταπητουργία της Εταιρείας των αδελφών Βαϊανών που ίδρυσαν το πρώτο εργοστάσιο στα Μέγαρα το 1914. Δυστυχώς τα κατάλοιπά τους δεν έτυχαν της πρέπουσας αξιοποίησης και ανάδειξης από τον ιδιοκτήτη τους τον ίδιο τον δήμο της Νέας Ιωνίας παρά τις προσπάθειες ομάδων πολιτών. Το γήπεδό τους με τον γνωστό κομψό τρόπο ελευθερώθηκε για να υποδεχθεί ένα σύγχρονο παρκινγκ.

Η ταπητουργία, εκτός του ότι κατέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της βιομηχανικής ζώνης της Ελευθερούπολης, κατέκλυσε και ολόκληρο την συνοικισμό με εργοστάσια, βιοτεχνίες και οικοτεχνίες.

Η πορεία της Ταπητουργίας στην Ελλάδα ήταν εντυπωσιακή αλλά σύντομη και ξεπηδά ανάγλυφη από τη μελέτη των γνωστών μας ταπητουργικών επιχειρήσεων. Το 1929, η διεθνής οικονομική κρίση που επηρέασε ιδιαίτερα την Αμερικανική αγορά , η οποία απορροφούσε το 90% της παραγωγής, καθώς και ο συναγωνισμός από τα φτηνότερα περσικά και τουρκικά χαλιά της έδωσαν το καίριο κτύπημα. Η βιομηχανική ζώνη της Ελευθερούπολης επιβίωσε με καθολική στροφή στη βαμβακουργία.

Η συμβολή όμως των προσφύγων δεν τελειώνει εδώ. Η αναδίφηση στην βιομηχανική κληρονομία της Νέας Ιωνίας επιφύλασσε μια έκπληξη. Στο χώρο των Ποδαράδων αποδείχτηκε ότι υπήρξε μια πρόδρομη των προσφύγων βιομηχανική εγκατάσταση. Στο συνοικισμό του Περισσού, όπου τα σωζόμενα βιομηχανικά κελύφη εντυπωσιάζουν ακόμη και σήμερα, ο γνωστός βιομήχανος Νικόλαος Κυρκίνης, ιδρυτής της μεγάλης “Ελληνικής Εριουργίας” στα Πατήσια, είχε ήδη από το 1918 εγκαταστήσει το πλυντήριο της Εριουργίας στον προνομιούχο χώρο των Ποδαράδων με το άφθονο νερό από το παρακείμενο ρέμα του Περσού ποταμού και την συγκοινωνιακή σύνδεση με το κέντρο μέσω της αμαξιτής οδού και της σιδηροδρομικής γραμμής. Ο Κυρκίνης εκτιμώντας τα προσόντα του χώρου το 1919 ιδρύει εργοστάσιο Μεταξουργίας η οποία το 1923, όταν τα κύματα των προσφύγων κατακλύζουν τον ελληνικό χώρο αναβιβάζεται σε Ανώνυμη Εταιρεία.

Κύριος παράγοντας της ανάπτυξης της Μεταξουργίας στην Ελλάδα ήταν η συνεισφορά των προσφύγων που με την τεχνογνωσία τους και κυρίως, τα φθηνά εργατικά χέρια, έδωσαν μεγάλη ώθηση στην ελληνική βιομηχανία μεταξιού. Στα εργοστάσιο του Κυρκίνη, γράφει πηγή της εποχής, “τα πολυπληθή θύματα του Κεμαλισμού, τα καταγόμενα εκ Νικομηδείας και Προύσης εύρον την γνωστήν της πατρίδος ενασχόλησιν δια τελειότατων μηχανημάτων“.

Τα 1923 ο Κυρκίνης αγοράζοντας 150 στρμ. από το κτήμα του Παναγίου Τάφου στους Ποδαράδες ιδρύει και εργατικό συνοικισμό, ενώ η ραγδαία εξέλιξη της Μεταξουργίας του τον οδηγεί σε μεγάλες επεκτάσεις και νέες επιχειρήσεις.

Η αύξηση των επιχειρήσεων της Μεταξουργίας και της Εριουργίας και οι αυξημένες ανάγκες τους σε κινητήρια δύναμη, η προνομιούχος θέση του εργοστασίου που ένωνε την Αθήνα με τα προάστια και ακόμη η γειτνίαση με τον προσ φυγικό συνοικισμό των Ποδαράδων, οδήγησε τον Κυρκίνη στην δημιουργία της εταιρείας παραγωγής κινητήριας δύναμης Ηλεκτροβιομηχανικής Α.Ε. Η δύναμη του εργοστασίου ήταν 1000 ίππων και έδινε κίνηση στους συνοικισμούς έως την Κηφισιά και την συνοικία Κυπριάδου, το σημερινό Γαλάτσι και Άνω Πατήσια.

Στο Πλαίσιο της Ηλεκτροβιομηχανικής Α. Ε. ο Κυρκίνης ίδρυσε εργοστάσιο Κοπής και Ραφής, εργοστάσια Ξυλουργείου, Μηχανουργείου, Σιδηρουργείου και το μνημειώδες εργοστάσιο της Βαμβακουργίας. Το οικοδόμημα της Βαμβακουργίας που με τον όγκο του επιβάλλεται και αποτελεί το σήμα κατατεθέν της βιομηχανικής κληρονομιάς της Νέας Ιωνίας, κτίστηκε το 1925 πάνω σε σχέδια της προμηθεύτριας των μηχανημάτων εταιρείας Brooks and Doxey. Το εργοστάσιο παρήγε κάμποτ, σινδονόπανα, τραπεζομάντιλα και πουκαμισόπανα καθώς και βαμβακερό νήμα.

Το 1926 ήταν το έτος σταθμός για την Εταιρεία της “Ελληνικής Εριουργίας Α.Ε” αφού φαίνεται ότι είχε συμπληρωθεί το μέγα προγραμματικό της έργο και είχε πραγματοποιηθεί το όραμα του Κυρκίνη για την δημιουργία μιας βιομηχανικής πόλης σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Το μικρό Manchester, όπως έμεινε γνωστό.

Οι πρόσφυγες συνετέλεσαν τα μέγιστα στην ίδρυση αυτού του βιομηχανικού κολοσσού είτε ως φθηνό εργατικό δυναμικό στα εργοστάσια, κυρίως οι γυναίκες, είτε ως οικοδόμοι στην πραγματοποίηση του ευρύτατου οικοδομικού της προγράμματος, οι άντρες. Ακόμη στο χώρο του Περισσού και στα πλαίσια της “Ελληνικής Εριουργίας Α. Ε.” χτίστηκαν το 1929 το Εργοστάσιο της “Ελληνικής Βιομηχανίας Μετάξης”, το 1932 το εργοστάσιο της “ΕΒΥΠ”, και το 1935 από τον Μποδοσάκη τα “Εκκοκκιστήρια της Νέας Ιωνίας”. Η πορεία της Ελληνικής Εριουργίας που συνδέεται άμεσα με την Νέα Ιωνία υπήρξε πολυκύμαντη και πολύ ενδιαφέρουσα για την ιστορία της Κλωστοϋφαντουργίας και της βιομηχανίας της χώρας γενικότερα.

Η μετά το 1935 εμφάνιση του Μποδοσάκη στην διεύθυνση της Ελληνικής Εριουργίας και η παράλληλη ανάπτυξη της βιομηχανικής ζώνης της Ελευθερούπολης φανερώνει ότι έκτοτε ολόκληρη η βιομηχανική εξέλιξη της Νέας Ιωνίας στηρίχθηκε στα χέρια των μικρασιατών ποσφύγων, που μέσα σε μύριες δυσκολίες και σε ένα περιβάλλον πολλές φορές εχθρικό έδωσαν το δικό τους στίγμα. Από χωροθετική άποψη, θα έλεγε κανείς ότι η βιομηχανική ζωή της πόλης κινήθηκε ανάμεσα σε δύο πόλους. Σε εκείνον της βιομηχανικής ζώνης της Ελευθερούπολης, δημιούργημα αποκλειστικά των προσφύγων, και σε εκείνο του συγκροτήματος του Κυρκίνη που οι πρόσφυγες με το μόχθο τους βοήθησαν να ανδρωθεί.

Τα εργοστάσια με την ώθηση των εργατικών χεριών εξακτινώθηκαν από την Νέα Ιωνία στον ευρύτερο χώρο της Νέας Φιλαδέλφειας, στο Νέο Ηράκλειο, στα Πατήσια με αποκλειστικό αντικείμενο την Κλωστοϋφαντουργία.

Εν τω μεταξύ η ανάπτυξη της βιομηχανίας στη Νέα Ιωνία συμβάδισε με εκείνη του συνοικισμού και η σχέση κατοικίας και εργασίας έμεινε για πολλά χρόνια στενή. Ως το 1929 στην Νέα Ιωνία είχαν κτιστεί από την ΕΑΠ και το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων 2.814 σπίτια. Στην απογραφή του 1928 η Νέα Ιωνία αριθμούσε 16.382 κατοίκους.

Μετά τον πόλεμο και την περίοδο του εθνικού διχασμού η Νέα Ιωνία δέχτηκε τα ρεύματα της εσωτερικής μετανάστευσης και ο καθαρά προσφυγικός της χαρακτήρας αλλοιώθηκε και από προσφυγούπολη έγινε μια εκτεταμένη εργατούπολη.

Η βιομηχανική της πορεία συνυφασμένη με την Κλωστοϋφαντουργία ακλούθησε την γενικότερη εθνική πορεία της βιομηχανίας. Σήμερα και μόνο η ζώνη της Ελευθερούπολης έχει αντέξει στον χρόνο με ελάχιστες επιχειρήσεις να επιβιώνουν. Τα ιστορικά βιομηχανικά κελύφη καθημερινά εξαφανίζονται κάτω από τα σαγόνια της αδηφάγας μπουλντόζας και την θέση τους παίρνουν τα οικοδομικά μεγαθήρια της σύγχρονης αισθητικής.

Η βιομηχανική κληρονομιά της Νέας Ιωνίας ως πολιτιστικό αγαθό είχε δυστυχώς μια θλιβερή τύχη στα χέρια των εκάστοτε δημοτικών αρχών, που ως αποδέκτες αυτής της κληρονομιάς λειτούργησαν με έλλειμμα ευαισθησίας και οράματος για την ιστορία της πόλη τους και την ιστορική της παρακαταθήκη.

Από όλα τα ανωτέρω και παρά την σημαντικότητα, που νομίζω ότι έγινε αντιληπτό, ότι παρουσιάζει το παράδειγμα της Νέας Ιωνίας, δεν νομίζω ότι θα μπορούσε να καταγραφεί θετικά στο ιστορικό των επεμβάσεων διατήρησης και προβολής της βιομηχανικής κληρονομιάς ενός τόπου και παράδειγμα προς μίμηση, όπως η κληρονομιά του Βόλου.

Όλγα Δακουρά-Βογιατζόγλου, αρχαιολόγος Α΄ΕΠΚΑ.



Πηγή: www.lifo.gr