Οι άντρες του «Γκιακ» επιστρέφουν από τη Μικρασιατική Εκστρατεία κουβαλώντας όσα είδαν και έκαναν στον πόλεμο. Οι ιστορίες τους, γεμάτες αίμα, βρισιές, ντροπή και τρυφερότητα, εντυπωσιάζουν τώρα τον Guardian. Η βρετανική εφημερίδα αφιερώνει μια εκτενή, ιδιαίτερα θετική κριτική στο βιβλίο του Δημοσθένη Παπαμάρκου, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα αγγλικά από την Peirene Press, σε μετάφραση της Σιαν Βάλβη.
Στην κριτική του, που δημοσιεύτηκε στις 18 Νοεμβρίου, ο Μάικλ Ντόνκορ χαρακτηρίζει το «Γκιακ» λογοτεχνικό φαινόμενο και επαινεί τον τρόπο με τον οποίο τα εννέα αλληλοσυνδεόμενα αφηγήματα ανασυνθέτουν την εμπειρία του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1919-1922. Οι ήρωες προέρχονται από μια κλειστή αρβανίτικη κοινότητα, όπου οι οικογενειακοί δεσμοί, η τιμή και η εκδίκηση καθορίζουν τις ζωές τους. Όσοι επιστρέφουν από το μέτωπο δυσκολεύονται να συμβιβαστούν με τους κανόνες της ειρηνικής ζωής και με όσα έχουν γίνει οι ίδιοι.
Εκείνο που ξεχωρίζει περισσότερο ο κριτικός είναι η γλώσσα. Ο τραχύς, λαϊκός λόγος του Παπαμάρκου, με τις ιδιωματικές εκφράσεις, τις βρισιές και τον ρυθμό της προφορικής αφήγησης, διατηρεί τη δύναμή του και στην αγγλική μετάφραση. Κάθε ιστορία ξετυλίγεται σαν ένας μονόλογος προς κάποιον που ακούει σιωπηλός. Οι αφηγητές μιλούν ακατάπαυστα, αν και συχνά αμφιβάλλουν για το αν αξίζει να διηγηθούν όσα έζησαν. Ο Ντόνκορ αναρωτιέται αν αυτή η ανάγκη για εξομολόγηση μπορεί να τους προσφέρει λύτρωση ή να τους βοηθήσει να ξαναβρούν την ανθρώπινη πλευρά τους, ύστερα από μια εμπειρία που τους ανάγκασε να ξεχάσουν πώς είναι να είσαι άνθρωπος.
Ιδιαίτερη θέση στην κριτική έχει το «Νόκερ», το οποίο ο Ντόνκορ θεωρεί ίσως το πιο καθηλωτικό διήγημα της συλλογής. Η ιστορία εκτυλίσσεται στην Αμερική, όπου ένας Έλληνας μετανάστης αναζητά τον Αργύρη, έναν παλιό γνώριμο που έχει εγκατασταθεί στο Σικάγο. Ανάμεσά τους αναπτύσσεται μια παράξενη, βαθιά φιλία, ώσπου η μακρόχρονη σιωπή του Αργύρη σπάει και αποκαλύπτονται οι συνέπειες της πολεμικής του εμπειρίας. Ο κριτικός ξεχωρίζει επίσης την «Παραλογή», το αφηγηματικό ποίημα στο κέντρο του βιβλίου, όπου μια γυναίκα που θρηνεί τον αγαπημένο της αναμετριέται με τον Χάρο.
Ο Ντόνκορ εντοπίζει ακόμη κάτι που διατρέχει τον σκληρό ανδρικό κόσμο του βιβλίου: τον αισθησιασμό, τη σωματική οικειότητα και τις ομοερωτικές εκφράσεις της συντροφικότητας ανάμεσα στους στρατιώτες. Η βία συνυπάρχει με την επιθυμία και την ανάγκη για ανθρώπινη επαφή, ακόμη και μέσα στη σφαγή. Για τον κριτικό, αυτή η ακατάβλητη ζωτικότητα, που επιβιώνει ανάμεσα στους νεκρούς, στις ενοχές και στις πράξεις εκδίκησης, δίνει στο «Γκιακ» τη δύναμή του ως μαρτυρία μιας κοινότητας αποφασισμένης να συνεχίσει να υπάρχει.
Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε το 2014 από τις εκδόσεις Αντίποδες και τιμήθηκε το 2015 με το Βραβείο Διηγήματος του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών και το Βραβείο Διηγήματος-Νουβέλας του περιοδικού «Ο Αναγνώστης». Από το 2020 κυκλοφορεί στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Πατάκη. Η αγγλική μετάφραση υπήρξε αποτέλεσμα μιας εξαετούς προσπάθειας: η Σιαν Βάλβη ανακάλυψε το βιβλίο το 2020, επικοινώνησε με τον Παπαμάρκο και άρχισαν να συνεργάζονται για τη μεταφορά της ιδιαίτερης γλώσσας του στα αγγλικά.
Στις 12 Νοεμβρίου, ο συγγραφέας και η μεταφράστρια παρουσίασαν το «Γκιακ» στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον, συζητώντας τις δυσκολίες της μετάφρασης και τη σχέση των αφηγημάτων με την αρβανίτικη προφορική παράδοση.
Λίγες ημέρες αργότερα, η υποδοχή του Guardian έρχεται να προσθέσει ένα ακόμη σημαντικό κεφάλαιο στη διεθνή πορεία ενός βιβλίου που, δώδεκα χρόνια μετά την πρώτη έκδοσή του, συνεχίζει να βρίσκει νέους αναγνώστες.
Με στοιχεία από The Guardian, Peirene Press, Εκδόσεις Πατάκη, Princeton University















