ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΣΕ ΠΑΡΑΛΙΑ δημοφιλούς τουριστικού προορισμού του Ιονίου. Μια νεαρή τουρίστρια προσπαθεί να ισορροπήσει πάνω σε μια σανίδα SUP. Κάνει φιγούρες, ξαπλώνει, αλλάζει διαρκώς στάσεις, κοιτάζει προς τα πάνω, χαμογελά ανέμελα και χαιρετά. Αναρωτιέμαι ποιον χαιρετά, μέχρι που παρατηρώ κάτι να βουίζει ψηλά, ακριβώς πάνω από το κεφάλι της. Τελικά, δεν στέλνει χαμόγελα στο υπερπέραν. Ένα drone ίπταται πάνω από τη θάλασσα, το οποίο τηλεκατευθύνει ο σύντροφός της από την ακτή. Ένα drone που καταγράφει ανελλιπώς τις διακοπές τους. Η κάμερά του θα προσφέρει εντυπωσιακά πλάνα για τα social media τους και βίντεο που θα ανέβουν σε TikTok και Instagram, αφού υποστούν επεξεργασία, μονταριστούν και συνοδευτούν από τις κατάλληλες λεζάντες. Κάπως έτσι, οι διακοπές έχουν πλέον γίνει σκηνοθετημένες. Δεν κολυμπάς απλώς. Κολυμπάς και ποζάρεις. Δεν απολαμβάνεις μόνο τη θάλασσα, την άμμο, τη φύση και τον ήλιο. Τα χαίρεσαι ενώπιον ενός αόρατου κοινού, περιμένοντας την επιβράβευσή του για κάθε σου δραστηριότητα, κάθε σου στιγμή.
Οι ξεθωριασμένες, θολές, γεμάτες κόκκο φωτογραφίες παρελθόντων ετών από ερημικές παραλίες και φοιτητικά καλοκαίρια που ξεθάβονται καμιά φορά, μοιάζουν να έρχονται από πολύ μακριά, σαν να μην έχουν μεσολαβήσει απλώς μερικές δεκαετίες. Σε εκείνα τα πρωτόπλαστα καλοκαίρια, οι μόνοι θεατές των διακοπών μας ήταν οι υπόλοιποι παραθεριστές και όσοι θα χάζευαν, κατόπιν εορτής, τις τυπωμένες φωτογραφίες που είχαν τραβηχτεί με φιλμ. Δεν υπήρχε η δυνατότητα για άπειρες λήψεις, ούτε για επεξεργασία. Ο φακός αιχμαλώτιζε όντως τη στιγμή και ό,τι αποτυπωνόταν στο φιλμ έμενε εκεί για πάντα, αμετάβλητο, στην αιωνιότητα.
Από αδιαπραγμάτευτη κατάκτηση της μεσαίας τάξης, οι διακοπές εξελίσσονται χρόνο με τον χρόνο σε ένα είδος πολυτέλειας για όλο και λιγότερους, ακόμα κι αν δεν μιλάμε για δημοφιλείς, ακριβούς προορισμούς. Ωσάν οι λίγες μέρες ξεκούρασης, από αναφαίρετο δικαίωμα, να έχουν καταλήξει προνόμιο.
Αλλά δεν είναι μόνο η αναπόφευκτη ευκολία των ψηφιακών φωτογραφιών, ούτε η εθιστική έκθεση στα social media το θέμα. Είναι κάτι βαθύτερο, κάτι πολύ πιο δομικό που έχει μεταμορφώσει ριζικά τα καλοκαίρια μας. Μια επιτελεστικότητα, μια θεατρικότητα σχεδόν, συνοδεύει πλέον κάθε μας κίνηση: από το σε ποια παραλία θα κολυμπήσουμε, σε ποια ταβέρνα θα φάμε, ποιες τοπικές γεύσεις θα δοκιμάσουμε και ποιες δραστηριότητες θα οργανώσουμε, μέχρι ποιο βραχώδες τοπίο ή ποια ειδυλλιακή, απομονωμένη παραλία με νερά πισίνας θα αναδείξουμε, ποιο πρωτότυπο σκηνικό θα στήσουμε, ποια θεαματική βουτιά θα εκτελέσουμε και, φυσικά, ποια δύστυχα, αποσβολωμένα κατσίκια θα απαθανατίσουμε.
Η εμπειρία των διακοπών μοιάζει πλέον περισσότερο με θέαμα προς κατανάλωση παρά με βίωμα. Summer for the plot: όλα γίνονται για να έχουμε μια καλή ιστορία να διηγηθούμε ή ένα καλό στόρι να ανεβάσουμε. Κάποια από τα στόρι των διακοπών θυμίζουν πραγματικά κινηματογραφικά storyboards, υπάρχει ένα διακριτό σενάριο πίσω τους. Είτε οι διακοπές μας χαρακτηρίζονται από μια διακριτική πολυτέλεια που κάθε άλλο παρά κρύβεται είτε είμαστε αυτάρεσκα πεπεισμένοι για τη χίπικη και εναλλακτική φύση τους, στο βάθος δεν διαφέρουν και τόσο ως προς τον performative χαρακτήρα τους και την επιτήδευσή τους. Αρκεί να φροντίζουμε να ενημερώνουμε ανά πάσα στιγμή για το ακριβές στίγμα μας – είτε βρισκόμαστε πάνω σε κάποιο σκάφος στην Αντίπαρο είτε για ελεύθερο κάμπινγκ στην Ψέριμο. Δεν φτάνει να περνάμε καλά. Πρέπει να το γνωρίζει και το σύμπαν.
Στο ίδιο στυλιζαρισμένο πνεύμα, η ανάγνωση βιβλίων γνωρίζει εσχάτως νέες δόξες, ελέω του λεγόμενου performative reading. Ο όρος performative έχει κατακλύσει το ίντερνετ από πέρυσι. Μάθαμε για τα performative males, όμως η τάση για επίδειξη και η διαρκής φροντίδα της εικόνας επεκτείνεται παντού. Τα βιβλία θυμίζουν περισσότερο αξεσουάρ και props, δηλαδή σκηνικά αντικείμενα, και η πράξη της ανάγνωσης εξυπηρετεί κυρίως τη δημόσια παρουσία μας. Το διάβασμα δεν είναι πια μια απόλαυση κατά μόνας, αλλά μια ασχολία για την οποία πρέπει να πληροφορηθούν και οι ακόλουθοί σου. Ένα βιβλίο με ωραίο εξώφυλλο συμπληρώνει πάντα ιδανικά μια πετσέτα θαλάσσης, ένα αντηλιακό και το βρεγμένο μαγιό μας. Από τα άλλοτε ανάλαφρα βιβλία παραλίας περάσαμε στα ογκώδη «τούβλα» και στα βιβλία-φετίχ που αναδεικνύουν το aesthetic μας. Αλλά και στις ντάνες βιβλίων που φωτογραφίζονται επιμελώς, προτού ακόμη μπουν στη βαλίτσα των διακοπών, προσθέτοντας intellectual πινελιές στο προφίλ μας και πιστοποιώντας τα ψαγμένα γούστα μας. Η ειρωνεία είναι πως όταν όλα μετατρέπονται σε aesthetic, κοντεύεις να ξεχάσεις και ποιος είσαι πραγματικά, καταλήγεις δέσμιος της curated εικόνας σου, μιας κατασκευασμένης και προσεκτικά επιμελημένης εκδοχής του εαυτού σου.
Μια σκηνοθεσία απαιτεί και το κατάλληλο soundtrack. Ακόμα και η χρήση της μουσικής στις πλατφόρμες έχει τον ίδιο επιτελεστικό ρόλο. Τραγούδια γίνονται viral όχι απλώς επειδή αρέσουν, αλλά επειδή λειτουργούν ως ιδανικά soundtracks για να «ντύσουν» το περιεχόμενο των reels. Κάθε καλοκαίρι κάποιο ανακηρύσσεται σε καλοκαιρινό ύμνο του TikTok και γίνεται το μουσικό χαλί για ηλιοβασιλέματα, ακρογιαλιές, φεγγάρια, κοκτέιλ και βόλτες πλάι στο κύμα. Αρκεί να φέρνει το σωστό vibe. Φέτος κονταροχτυπιούνται το «Γρανίτα Λεμόνι» της Marseaux, το «Αιγαίο» της Άννας Βίσση, το «Κι Άλλο» της Danae και το τραγούδι-caption «Μου χρωστάς έναν Αύγουστο» των Ghost Sounds, το οποίο δημιουργήθηκε με χρήση AI – καμία έκπληξη εδώ. Το φρέσκο, ξεσηκωτικό «Καλοκαίρι μου» των Yama, αν και κυκλοφόρησε στα μέσα του καλοκαιριού, βρήκε κι αυτό γρήγορα τη θέση του στα reels των διακοπών.
Τα εν λόγω reels έσυραν, επίσης, τον χορό από άκρη σε άκρη, στην ηπειρωτική και τη νησιωτική Ελλάδα, και στα απανταχού πανηγύρια, που διάγουν πλέον ημέρες πρωτοφανούς δόξας. Οι νέοι, που άλλοτε τα απαξίωναν, τώρα πρωτοστατούν. Την ίδια ώρα που η Gen Z γλεντά, πολλές φωνές διαμαρτυρίας ακούγονται για την αλλοίωση του τοπικού χρώματος ενώ άλλοι επιδίδονται σε εμβριθείς αναλύσεις επί αναλύσεων για επιστροφή στις ρίζες και για αναζήτηση της χαμένης αυθεντικότητας. Μπορεί η αναβίωση των πανηγυριών να κρύβει μια διάθεση επανασύνδεσης με την παράδοση, μπορεί όμως να υπάρχει και μια λιγότερο ρομαντική εξήγηση πίσω από αυτήν τη στροφή. Τι είναι αυτό που γυρίζει τον διακόπτη και μετατρέπει ένα έθιμο, άλλοτε ισχυρό συνεκτικό κρίκο των τοπικών κοινωνιών, σε trend; Η φράση «για τη φάση» που έχει στιγματίσει μια ολόκληρη γενιά, όσο κι αν ακούγεται ανεπαρκής ως εξήγηση, ερμηνεύει πολύ περισσότερα απ’ όσα νομίζουμε. Εξάλλου, όπως όλα έδειξαν φέτος, ούτε τα πανηγύρια γλίτωσαν από το να γίνουν content και ατραξιόν. Κι αν κάποιοι συρρέουν σε αυτά προς άγραν αυθεντικότητας, προβλέπεται σύντομα να μείνουν μόνοι. Σε λίγο, οι ντόπιοι δεν θα αναγνωρίζουν ούτε τα δικά τους πανηγύρια.
Όλα αυτά ασφαλώς αφορούν μόνο έναν στους δύο Έλληνες που μπορεί να αντεπεξέλθει οικονομικά στο κόστος μιας εβδομάδας διακοπών. Για τους υπόλοιπους, το όνειρο λίγων ημερών μακριά από την πόλη γίνεται όλο και πιο απρόσιτο. Πόσο συχνά θα δούμε, όμως, στόρι από ασφυκτικά διαμερίσματα, έρημα καφέ, αστικά πάρκα και κατάμεστες παραλίες της Αττικής; Δεν θα μάθουμε ποτέ πώς πέρασαν όσοι ξόδεψαν όλη τους την άδεια στην πόλη και τι έκαναν όσοι δεν έχουν να δείξουν φέτος φωτογραφίες από νησιά – ίσως μόνο από κάποιο πατρογονικό χωριό, οι πιο τυχεροί.
Για ποιο performative μιλάμε, λοιπόν, όταν οι διακοπές για κάποιους δεν υφίστανται καν; Για ποιο θεαθήναι, όταν δεν έχουμε κάτι να ζήσουμε, πόσο μάλλον να επιδείξουμε; Για ποια επιτέλεση όταν δεν υπάρχει καν εκτέλεση; Στο ελληνικό καλοκαίρι των δύο ταχυτήτων, επιστρέφουμε σιγά σιγά σε μία ξεκάθαρη ταξική διάσταση των διακοπών. Από αδιαπραγμάτευτη κατάκτηση της μεσαίας τάξης, οι διακοπές εξελίσσονται χρόνο με τον χρόνο σε ένα είδος πολυτέλειας για όλο και λιγότερους, ακόμα κι αν δεν μιλάμε για δημοφιλείς, ακριβούς προορισμούς. Ωσάν οι λίγες μέρες ξεκούρασης, από αναφαίρετο δικαίωμα, να έχουν καταλήξει προνόμιο.
Οι performative διακοπές κάποιες φορές συγγενεύουν με την αναισθησία και τον κυνισμό. Η viral φωτογραφία που κυκλοφόρησε πριν από ένα μήνα, με τους λουόμενους στη Ζιρόντ της Γαλλίας να απολαμβάνουν το μπάνιο τους με φόντο τους τεράστιους καπνούς από τις πυρκαγιές που κατακαίγαν την Ευρώπη, θα μπορούσε να είναι τελικά η φωτογραφία του καλοκαιριού, γιατί εκτός των άλλων μοιάζει να προαναγγέλλει τι έπεται. Ο εφιάλτης της κλιματικής κρίσης απειλεί να μετατρέψει τα καλοκαίρια μας σε δυστοπίες της διπλανής πόρτας, που θα παρακολουθούμε αποχαυνωμένοι και απαθείς από την οθόνη του smartphone. Η καταστροφή άνετα γίνεται φόντο. Την ίδια ώρα που απολαμβάνεις αμέριμνος το μπάνιο σου, αναρτώντας τα στόρι σου και παρατηρώντας από μακριά τη φωτιά, μερικά χιλιόμετρα πιο πέρα τουρίστες και κάτοικοι τρέχουν πανικόβλητοι για να σωθούν. Αύριο μπορεί να είσαι εσύ ο πρωταγωνιστής μιας τέτοιας κόλασης. Το τέλος του κόσμου είναι φωτογενές μέχρι να βρεθείς εσύ μέσα στο κάδρο.
