Θιβέτ: Η αρχέγονη γεωδυναμική πραγματικότητα πίσω από τις καταστροφές

Στην καρδιά της υψηλότερης οροσειράς του πλανήτη, οι πρόσφατες δραματικές καταστροφές στα σύνορα Νεπάλ και Θιβέτ συγκλόνισαν τη διεθνή κοινή γνώμη. Τεράστιοι όγκοι πάγου και στερεοπαροχής αποκολλήθηκαν από την ορεινή περιοχή των Ιμαλαΐων στα σύνορα Νεπάλ και Θιβέτ και μετατράπηκαν σε σαρωτικούς χειμάρρους, εξαφανίζοντας οδικούς άξονες, γέφυρες και υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις.

Πέρα όμως από την ολοσχερή ισοπέδωση των περιουσιών και των ζωτικών υποδομών, το πιο δυβάσταχτο πλήγμα για τους κατοίκους παραμένει η ανείπωτη οδύνη για τον χαμό των αγαπημένων τους προσώπων, καθώς ολόκληρες ορεινές κοινότητες καλούνται να διαχειριστούν το βαρύ πένθος και την απώλεια μέσα σε ένα τοπίο απόλυτης ερήμωσης. Αν και αναλυτές και επιστήμονες έχουν ήδη σπεύσει να συνδέσουν το καταστροφικό αυτό συμβάν με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και την αποσταθεροποίηση των παγετώνων στα μεγάλα αυτά υψόμετρα, η ίδια η φύση του φαινομένου αναδεικνύει μια βαθύτερη, αρχέγονη γεωδυναμική πραγματικότητα.

Μολονότι για τους σύγχρονους παρατηρητές τέτοια κατακλυσμιαία φαινόμενα εκλαμβάνονται ως πρωτόγνωρα και ασύλληπτα σε μέγεθος, στην πραγματικότητα δεν στερούνται ιστορικού υποβάθρου. Αντίθετα είναι βαθιά ριζωμένα στη συλλογική μνήμη των ορεινών κοινοτήτων των Ιμαλαΐων. Μέσα από τη μακραίωνη προφορική παράδοση, οι πληθυσμοί αυτοί δεν έπαψαν ποτέ να αναπαράγουν και να διατηρούν ζωντανή την ανάμνηση ανάλογων γεωδυναμικών καταστροφών, μετατρέποντας το επαναλαμβανόμενο γεωλογικό τραύμα σε ένα κωδικοποιημένο σύστημα πολιτισμικής γνώσης και εμπειρικής προειδοποίησης απέναντι στη διαρκή αστάθεια του τόπου τους.

Τη «γέφυρα» ανάμεσα σε τέτοιες κατακλυσμιαίες φυσικές διεργασίες και τη λαϊκή συνείδηση μελετά η γεωμυθολογία (geomythology), όρος που εισήγαγε η γεωλόγος Dorothy Vitaliano για να περιγράψει την αναζήτηση της πραγματικής γεωλογικής προέλευσης  των φαινομένων πίσω από μύθους, θρύλους και λαϊκές παραδόσεις (Vitaliano, 1973). Στη σύγχρονη διεθνή έρευνα, οι μύθοι των παραδοσιακών κοινωνιών αναγνωρίζονται ως ένα δομημένο σύστημα προφορικής καταγραφής και διατήρησης της ιστορικής μνήμης γύρω από ακραία γεωλογικά φαινόμενα, όπως σεισμούς, πλημμύρες και γιγάντιες καταρρεύσεις πλαγιών (Piccardi and Masse, 2007).

Στην Ελλάδα, πρωτοπόρος και θεμελιωτής του επιστημονικού αυτού πεδίου υπήρξε ο ομότιμος καθηγητής Γεωλογίας Ηλίας Μαριολάκος, ο οποίος στο μνημειώδες έργο της τριλογίας του Ελληνική Γεωμυθολογία, απέδειξε με υποδειγματική επιστημονική πληρότητα και διεπιστημονικό βάθος πώς οι πανάρχαιοι μύθοι αποτελούν ακριβή κωδικοποίηση των παλαιογεωγραφικών και γεωλογικών μεταβολών του φυσικογεωγραφικού χώρου (Μαριολάκος, 2019-21).

Στο Νεπάλ, τα ιστορικά χρονικά Vamsavali (Βαμσαβάλι) αποτελούν τις πανάρχαιες  γενεαλογικές και θρησκευτικές καταγραφές του, οι οποίες μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά από ντόπιους λόγιους και ιερείς, διασώζοντας την ιστορία και τους θεμελιώδεις μύθους της χώρας. Στα κείμενα αυτά αποτυπώνεται με μοναδική σαφήνεια ο τρόπος με τον οποίο οι κάτοικοι διαχρονικά κατανόησαν και διατήρησαν στη μνήμη τους τις μεγάλες γεωλογικές μεταβολές του τόπου τους.

Σύμφωνα με τα χρονικά, ολόκληρη η σημερινή κοιλάδα του Κατμαντού δεν ήταν αρχικά στεριά, αλλά μια απέραντη, βαθιά λίμνη κλεισμένη ανάμεσα στα βουνά, γνωστή ως Nag Hrad (η «δεξαμενή των ιερών ερπετών Nagas», των πνευμάτων του νερού). Η παράδοση αναφέρει ότι ο Μποντισάτβα Manjusri (Μαντζουσρί), ερχόμενος από την Κίνα, αντίκρισε ένα ιερό, άσβεστο φως (Swayambhu) να αναδύεται πάνω από ένα άνθος λωτού στο κέντρο των υδάτων.

Επιθυμώντας να καταστήσει τον ιερό αυτό τόπο προσβάσιμο στους ανθρώπους και να επιτρέψει την κατοίκησή του, αποφάσισε να αποστραγγίσει τη λίμνη. Για τον σκοπό αυτό, κατευθύνθηκε προς τα νότια υψώματα και με ένα ισχυρό χτύπημα του σπαθιού του έκοψε το βραχώδες τείχος των βουνών στο πέρασμα Kotwal, το σημερινό φαράγγι Chobhar. Μέσα από το βαθύ αυτό «ρήγμα», τα εγκλωβισμένα ύδατα εκτονώθηκαν με ορμή προς τα νότια σχηματίζοντας την κοίτη του ποταμού Bagmati, με αποτέλεσμα η λίμνη να αδειάσει και να αποκαλυφθεί η εύφορη γη της κοιλάδας. Τα περισσότερα πνεύματα του νερού παρασύρθηκαν από το ορμητικό ρεύμα, ωστόσο ο Manjusri έπεισε τον βασιλιά των ερπετών, Karkotak Nag, να παραμείνει σε μια βαθιά φυσική δεξαμενή που του παραχωρήθηκε (τη λίμνη Taudah), αναθέτοντάς του τη φύλαξη των υπόγειων υδάτων και του πλούτου της κοιλάδας. Στη συνέχεια, ο Manjusri ίδρυσε την πρώτη πόλη, τη Manju-pattan, εγκαθιστώντας εκεί τους πρώτους κατοίκους (Wright, 1877).

Η μυθολογική καταγραφή ωστόσο δεν σταματά στη δημιουργία της κοιλάδας, αλλά περιγράφει και την περιοδική επανάληψη του φαινομένου. Σε μεταγενέστερη εποχή, σύμφωνα με τα Vamsavali, ο δαίμονας Danasur έφραξε ξανά το στενό φαράγγι στο Chaubahal, με συνέπεια τα νερά να ανέβουν εκ νέου, να κατακλύσουν την κοιλάδα και να πνίξουν τους οικισμούς, μέχρις ότου ο Krishna σκότωσε τον Danasur, παντρεύτηκε την κόρη του και διέρρηξε και πάλι το φράγμα, επαναφέροντας τη ροή του ποταμού (Wright, 1877).

Αυτή η αλληλουχία παραδόσεων αποτελεί κλασικό παράδειγμα γεωμυθολογίας, καθώς η σύγχρονη γεωλογική έρευνα επιβεβαιώνει πλήρως τον ιστορικό πυρήνα των αφηγήσεων: η κοιλάδα του Κατμαντού καλυπτόταν πράγματι κατά το Ύστερο Πλειστόκαινο από μια εκτεταμένη παλαιολίμνη (Lake Paleo-Kathmandu), η οποία αποστραγγίστηκε κατακλυσμιαία όταν η τεκτονική διάρρηξη και η διάβρωση άνοιξαν τη δίοδο στο φαράγγι Chobhar, επιτρέποντας τη διαφυγή των υδάτων προς τον ποταμό Bagmati (Wright, 1877; Vitaliano, 1973; Piccardi and Masse, 2007). Παράλληλα, οι αρχέγονες περιγραφές για ποτάμια που «φουσκώνουν ξαφνικά», βουνά που «κινούνται» και υδάτινα φράγματα που καταρρέουν αποτυπώνουν με ακρίβεια τους φυσικούς μηχανισμούς των αλυσιδωτών κατολισθήσεων (debris flows) στα Ιμαλάια, όπου γιγάντιες μάζες στερεοπαροχής και πάγου ρευστοποιούνται, φράζουν περιοδικά τις στενές χαράδρες και προκαλούν σαρωτικές υπερχειλίσεις κατάντη (Piccardi and Masse, 2007).

Σε ένα περιβάλλον τόσο δυναμικό όσο τα Ιμαλάια, οι αρχαίοι μύθοι δεν είναι απλά παραμύθια. Αποτελούν την εμπειρική, διαχρονική καταγραφή λαών που έμαθαν να συμβιώνουν με τους κολοσσούς της φύσης, υπενθυμίζοντας ότι στα ψηλά βουνά η ισορροπία ανάμεσα στα πετρώματα, τον πάγο και το νερό είναι πάντοτε εύθραυστη και ενίοτε ισοπεδωτική.

*Καθηγητής και τέως Κοσμήτορας της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ελληνικής Γεωλογικής Εταιρείας  

Βιβλιογραφία

Μαριολάκος, Η.Δ., 2019. Ελληνική Γεωμυθολογία (Βιβλίο Πρώτο): Εισαγωγή στη Γεωμυθολογία – Γεωλογικό και Φυσικογεωγραφικό Δυναμικό. Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη.

Μαριολάκος, Η.Δ., 2021. Ελληνική Γεωμυθολογία (Βιβλίο Δεύτερο): Οι Θεοί των Ελλήνων μέχρι την τρίτη γενιά. Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη.

Μαριολάκος, Η.Δ., 2021. Ελληνική Γεωμυθολογία (Βιβλίο Τρίτο): Νεότερες γενιές Θεών και ήρωες Ελλήνων και γειτονικών λαών. Αθήνα: Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη.

Piccardi, L. and Masse, W.B. (eds) (2007) Myth and Geology. Geological Society, London, Special Publications, 273. London: The Geological Society.

Vitaliano, D.B. (1973) Legends of the Earth: Their Geologic Origins. Bloomington: Indiana University Press.

Wright, D. (ed.) (1877) History of Nepal: Translated from Parbatiya by Munshi Shew Shunker Singh and Pandit Sri Gunanand.

Cambridge University Press. https://ia801908.us.archive.org/35/items/dli.ernet.19850/19850-History%20Of%20Nepal.pdf