Η Σαμπίνα Ουράκα μιλούσε σε μια εκδήλωση για έναν χαρακτήρα του βιβλίου της. Όταν όμως ένα σύντομο απόσπασμα της συζήτησης κυκλοφόρησε στα κοινωνικά δίκτυα, τα λόγια του μυθιστορηματικού προσώπου παρουσιάστηκαν σαν να ήταν προσωπικές απόψεις της συγγραφέα. Ακολούθησαν προσβολές και επιθέσεις από χρήστες που την κατηγορούσαν ότι υπερασπίζεται την κακοποίηση και τις τοξικές ερωτικές σχέσεις. Για να καταλάβει κανείς τι είχε πραγματικά ειπωθεί, έπρεπε να παρακολουθήσει ολόκληρο το βίντεο.
Η εμπειρία της Ισπανίδας συγγραφέα εξηγεί γιατί ένα φεστιβάλ ποίησης στη Μάλαγα αποφάσισε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει τις εκδηλώσεις του στο διαδίκτυο. Το Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης Irreconciliables, που πραγματοποιεί φέτος τη 15η διοργάνωσή του, δεν θα δημοσιεύει πλέον reels από τις συζητήσεις και τις λογοτεχνικές αναγνώσεις του. Η απόφαση δεν αφορά την καταγραφή ή τη μετάδοση ολόκληρων εκδηλώσεων, αλλά τα μικρά, μονταρισμένα αποσπάσματα που σχεδιάζονται για να τραβήξουν την προσοχή και να διαδοθούν γρήγορα στα κοινωνικά δίκτυα.
Το Irreconciliables δεν είναι ένα συμβατικό λογοτεχνικό φεστιβάλ. Στη δεκαπεντάχρονη διαδρομή του έχει οργανώσει ποιητικές αναγνώσεις σε νεκροταφεία, χαμάμ, πλοία, λαϊκές αγορές, ακόμη και σε τουαλέτες. Στο φετινό πρόγραμμα, που πραγματοποιείται από τις 14 έως τις 17 Οκτωβρίου, περιλαμβάνονται μια εγκατάσταση με παιχνίδια εμπνευσμένα από το έργο του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα και μια «ποιητική σιέστα», όπου το κοινό μπορεί να ξαπλώσει σε μαξιλάρια και να ακούσει συγγραφείς να διαβάζουν τα κείμενά τους. Η φυσική παρουσία, η απρόβλεπτη συνάντηση και η ιδιαίτερη ατμόσφαιρα κάθε χώρου αποτελούν βασικά στοιχεία της διοργάνωσης.
Αυτή ακριβώς την εμπειρία φοβούνται οι διοργανωτές ότι αλλοιώνει η διαρκής ανάγκη παραγωγής ψηφιακού περιεχομένου. Το Άνχελο Νέστορε, που συνδιευθύνει το φεστιβάλ με τη Βιολέτα Νιέμπλα, παρατηρεί ότι όλο και περισσότερες πολιτιστικές δραστηριότητες οργανώνονται με τη σκέψη πως κάποια στιγμή θα πρέπει να γίνουν βίντεο για τα social media. Όταν κάθε συνάντηση αντιμετωπίζεται ως ευκαιρία διαδικτυακής προβολής, αλλάζει αναπόφευκτα και ο τρόπος με τον οποίο συμμετέχουν οι καλεσμένοι.
Ο φόβος δεν περιορίζεται στο ενδεχόμενο να παρεξηγηθεί μια φράση. Ένας συγγραφέας που γνωρίζει ότι τα λόγια του μπορεί να απομονωθούν σε ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων αρχίζει ενδεχομένως να αυτολογοκρίνεται. Αποφεύγει να διατυπώσει μια αβέβαιη σκέψη, να αλλάξει γνώμη στη διάρκεια της συζήτησης ή να χρησιμοποιήσει μια προκλητική φράση που χρειάζεται περισσότερες εξηγήσεις. Μπορεί επίσης να συμβεί το αντίθετο: να προσπαθήσει να μιλήσει με σύντομες, εντυπωσιακές ατάκες, ελπίζοντας ότι κάποια θα γίνει viral.
Η Ουράκα αναγνωρίζει αυτή την αλλαγή στον ίδιο της τον τρόπο ομιλίας. Περιγράφει πώς, όταν εμφανίζεται δημόσια, πιάνει μερικές φορές τον εαυτό της να μιλά γρήγορα, να συντομεύει τις προτάσεις και να αναζητά διατυπώσεις που θα αντέξουν ακόμη κι αν αποκοπούν από τη συζήτηση. Προσπαθεί συνειδητά να απαλλαγεί από αυτή τη συνήθεια. Θεωρεί ότι η απαίτηση για διαρκώς σύντομο, αποτελεσματικό και απολύτως ελεγχόμενο λόγο στερεί από τους ανθρώπους τη δυνατότητα να συζητούν φυσικά.
Παρόμοιες επιφυλάξεις εκφράζει και η Αλάνα Σ. Πορτέρο, η Ισπανίδα συγγραφέας της «Κακής συνήθειας», που κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη. Η Πορτέρο, η οποία παρουσιάζει αυτή την περίοδο το νέο της μυθιστόρημα «Cosamala», θεωρεί ότι τα reels ενθαρρύνουν τις παρεξηγήσεις και τις επιθετικές αντιδράσεις. Επισημαίνει επίσης ότι η τελική εικόνα ενός δημιουργού στα κοινωνικά δίκτυα εξαρτάται συχνά από τις επιλογές του ανθρώπου που επιμελείται το βίντεο. Έτσι, μια σύνθετη λογοτεχνική συζήτηση μπορεί να περιοριστεί σε ένα διαφημιστικό μήνυμα ή σε μια ατάκα που προκαλεί αντιδράσεις.
Στην ίδια συζήτηση παρεμβαίνει ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Γκιγιέρμο Αλόνσο, που παρουσιάζει μαζί με τη Μπεατρίθ Σεράνο το podcast «Arsénico Caviar». Οι δύο δημιουργοί έχουν επιλέξει να μη βιντεοσκοπούν τα επεισόδιά τους, ακριβώς επειδή το χιούμορ, η ειρωνεία και οι προκλητικές διατυπώσεις τους θα μπορούσαν να αποκτήσουν εντελώς διαφορετικό νόημα μέσα σε ένα σύντομο απόσπασμα. Ο Αλόνσο επισημαίνει και την ευθύνη του κοινού, που συχνά σπεύδει να καταδικάσει μια δήλωση χωρίς να γνωρίζει όσα προηγήθηκαν ή ακολούθησαν.
Η απόφαση του φεστιβάλ στη Μάλαγα έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία πληθαίνουν οι πρωτοβουλίες που αμφισβητούν τη διαρκή εξάρτηση από τις ψηφιακές πλατφόρμες. Το διεθνές The Offline Club οργανώνει συναντήσεις χωρίς κινητά, ενώ το Movimiento Off συνεργάζεται με καφέ και βιβλιοπωλεία σε πόλεις όπως η Μαδρίτη, το Παρίσι και το Ραμπάτ, προτείνοντας διαφορετικούς τρόπους κοινωνικής συναναστροφής. Τον περασμένο Ιούνιο, περισσότεροι από 250 άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στο πάρκο Ελ Ρετίρο της Μαδρίτης για να διαβάσουν μαζί, χωρίς τη διαρκή παρουσία των τηλεφώνων τους.
Οι διοργανωτές του Irreconciliables θέτουν, ωστόσο, και ένα ζήτημα που αφορά την ίδια την εργασία στον πολιτισμό. Όταν ένας συγγραφέας προσκαλείται σε ένα φεστιβάλ, συμφωνεί να συμμετάσχει σε μια εκδήλωση. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει συμφωνήσει να παράγει και δωρεάν διαφημιστικό υλικό για τα κοινωνικά δίκτυα. Το φεστιβάλ προτείνει η συγκεκριμένη χρήση της εικόνας και των λόγων του να συζητείται εκ των προτέρων και, όπου χρειάζεται, να αμείβεται ξεχωριστά.
Το Irreconciliables δεν ζητά να εξαφανιστούν οι κάμερες από τις πολιτιστικές εκδηλώσεις. Οι διοργανωτές θεωρούν απολύτως θεμιτή την καταγραφή για αρχειακούς λόγους και τη μετάδοση ολόκληρων συζητήσεων για όσους δεν μπορούν να παρευρεθούν. Η ένστασή τους αφορά το μοντάζ που απομονώνει μια φράση και την προσφέρει σε ένα κοινό το οποίο δεν γνωρίζει τίποτε για τη συζήτηση από την οποία προήλθε.
Για ένα φεστιβάλ αφιερωμένο στην ποίηση, η επιλογή έχει ιδιαίτερη σημασία. Υπερασπίζεται τον χρόνο που χρειάζεται ένας άνθρωπος για να αναπτύξει μια σκέψη, να διστάσει, να διορθώσει κάτι που είπε και να συνεχίσει. Χωρίς να φοβάται ότι η πιο αδέξια στιγμή του θα γίνει το επόμενο viral βίντεο.
Με στοιχεία από El País
