Δώδεκα νεαρές γυναίκες κρεμιούνται στο τέλος της «Οδύσσειας». Προηγουμένως έχουν αναγκαστεί να καθαρίσουν το αίμα και να απομακρύνουν τα πτώματα των μνηστήρων που σκότωσε ο Οδυσσέας επιστρέφοντας στην Ιθάκη. Ο Τηλέμαχος αποφασίζει να τις εκτελέσει με απαγχονισμό, θεωρώντας ότι πρόδωσαν το παλάτι επειδή είχαν σχέσεις με τους μνηστήρες. Ο Όμηρος περιγράφει τον θάνατό τους, παρομοιάζοντάς τες με πουλιά που πιάστηκαν σε παγίδα. Δεν μαθαίνουμε όμως ποτέ τη δική τους εκδοχή της ιστορίας.
Αυτές τις δώδεκα γυναίκες επαναφέρει στη ζωή η Μάργκαρετ Άτγουντ στην «Πηνελοπιάδα» (The Penelopiad), τη δική της αναθεώρηση του ομηρικού έπους, που παρουσιάζεται σε νέα παραγωγή στο York Theatre Royal της Αγγλίας. Η παράσταση, σε σκηνοθεσία Τζούλιετ Φόρστερ και με την Αμέλια Μπούλμορ στον ρόλο της Πηνελόπης, έκανε επίσημη πρεμιέρα στις 14 Οκτωβρίου και συνεχίζεται έως το τέλος του μήνα.
Η Άτγουντ είχε εκδώσει την «Πηνελοπιάδα» το 2005, ενώ δύο χρόνια αργότερα διασκεύασε η ίδια το βιβλίο για το θέατρο. Στη δική της αφήγηση, η Πηνελόπη έχει πεθάνει και βρίσκεται στον Άδη, από όπου ανατρέχει στον γάμο της με τον Οδυσσέα, στον Τρωικό Πόλεμο και στα είκοσι χρόνια της απουσίας του. Δεν είναι όμως μόνη. Οι δώδεκα υπηρέτριες επιστρέφουν ως χορός και διακόπτουν συνεχώς την αφήγησή της, αμφισβητώντας όσα εκείνη θυμάται ή προτιμά να αποσιωπά.
Το έργο δεν εξετάζει μόνο τη θέση των γυναικών στον αρχαίο μύθο, αλλά και τις ταξικές διαφορές ανάμεσά τους. Η Πηνελόπη είναι βασίλισσα και μπορεί, έστω από τον κόσμο των νεκρών, να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Οι υπηρέτριες ήταν σκλάβες, χωρίς αντίστοιχη εξουσία πάνω στο σώμα και στη ζωή τους. Η Άτγουντ έχει εξηγήσει ότι η ιδέα του βιβλίου γεννήθηκε από την αγανάκτησή της για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκαν από τον Οδυσσέα και τον Τηλέμαχο.
Στη νέα παραγωγή, η σκηνογράφος Σάρα Περκς τοποθετεί τη δράση σε έναν σχεδόν άδειο, λευκό Άδη. Από την οροφή κρέμονται χοντρά κόκκινα σχοινιά, που θυμίζουν τα νήματα του υφαντού της Πηνελόπης, αλλά και τις θηλιές με τις οποίες εκτελέστηκαν οι υπηρέτριες. Η σκηνική εικόνα συνδέει έτσι δύο από τις χαρακτηριστικότερες πράξεις του έπους: την ύφανση που επιτρέπει στην Πηνελόπη να καθυστερεί τον δεύτερο γάμο της και την εκτέλεση των γυναικών που δεν είχαν την ίδια δυνατότητα να ορίσουν τη μοίρα τους.
Οκτώ ηθοποιοί συγκροτούν τον χορό των υπηρετριών, αλλάζοντας διαρκώς ρόλους και χρησιμοποιώντας τραγούδι, χορό, μάσκες και ακροβατικά. Πότε αντιμετωπίζουν την ιστορία σαν παιχνίδι και πότε διακόπτουν απότομα την κωμική ατμόσφαιρα για να θυμίσουν το τέλος τους. Η Πηνελόπη της Μπούλμορ, αντίθετα, παραμένει πιο συγκρατημένη, με ειρωνική διάθεση και μια απόσταση από όσα αφηγείται.
Η παράσταση έχει προκαλέσει ενδιαφέρον στον βρετανικό Τύπο, αν και οι κριτικές δεν είναι ομόφωνα ενθουσιώδεις. Η νεότερη κριτική, που δημοσιεύτηκε στις 17 Οκτωβρίου, ξεχωρίζει τη σωματική ενέργεια και την ανατρεπτική διάθεση του γυναικείου χορού, αλλά θεωρεί ότι η ερμηνεία της Πηνελόπης δεν αξιοποιεί πάντοτε το σκοτεινό χιούμορ του κειμένου. Αναγνωρίζει τη σημασία της φεμινιστικής ανάγνωσης της Άτγουντ, επισημαίνοντας ωστόσο ότι η σκηνική της εκτέλεση θα μπορούσε να είναι πιο αιχμηρή.
Η επιστροφή της «Πηνελοπιάδας» συμπίπτει με το ανανεωμένο ενδιαφέρον για την «Οδύσσεια», μετά την κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν. Η Τζούλιετ Φόρστερ θεωρεί ότι οι δύο αφηγήσεις μπορούν να ιδωθούν συμπληρωματικά: η μία ακολουθεί τον μεγάλο ομηρικό ήρωα, ενώ η άλλη στρέφεται στους ανθρώπους που έμειναν πίσω και υπέστησαν τις συνέπειες της επιστροφής του.
Στην «Πηνελοπιάδα», ωστόσο, οι νεκρές γυναίκες δεν ζητούν απλώς να ακουστεί η ιστορία τους. Επιστρέφουν για να αμφισβητήσουν την ιστορία που γνωρίζουμε. Ο Οδυσσέας ολοκληρώνει το ταξίδι του, ανακτά το σπίτι και την εξουσία του.
Οι δώδεκα υπηρέτριες δεν έχουν πια σπίτι στο οποίο μπορούν να επιστρέψουν. Έχουν μόνο τον χορό τους, μέσα από τον οποίο εξακολουθούν να ζητούν εξηγήσεις.
Η «Πηνελοπιάδα» παρουσιάζεται στο York Theatre Royal έως τις 31 Οκτωβρίου 2026.
Με στοιχεία από The Guardian
