Μια γάτα του 1657 κοιτάζει σχεδόν κατάματα τον θεατή, ενώ λίγο πιο κάτω ένα ποντίκι προσπαθεί να περάσει απαρατήρητο. Δύο αιώνες αργότερα, γάτες έχουν εγκατασταθεί στα βικτωριανά σαλόνια, ποζάρουν με τη σοβαρότητα ανθρώπινων μοντέλων, παίζουν ανάμεσα σε πολυτελή υφάσματα ή εμφανίζονται σε πίνακες, πορσελάνες και μικρά διακοσμητικά αντικείμενα. Όλα αυτά ανήκουν στη Sandy Lerner Cat Collection, μία από τις μεγαλύτερες ιδιωτικές συλλογές τέχνης και αντικειμένων γύρω από τη γάτα, η οπόια βγαίνει σήμερα σε διαδικτυακή δημοπρασία του οίκου Bonhams.
Η σημερινή πώληση περιλαμβάνει 242 αντικείμενα και έργα, από χαρακτικά, ζωγραφική και γλυπτική μέχρι πορσελάνες, λαϊκή τέχνη, κοσμήματα και χρηστικά αντικείμενα. Είχε προηγηθεί στις 30 Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη το πρώτο μέρος της συλλογής, με 66 επιλεγμένα έργα.
Έτσι, αυτό που στην επιφάνεια μοιάζει με μια τεράστια συλλεκτική εμμονή γύρω από τις γάτες αποκτά σχεδόν τη μορφή μιας παράλληλης ιστορίας της τέχνης: τέσσερις αιώνες κατά τους οποίους το ζώο περνά από την αλληγορία και τη σάτιρα στο οικιακό πορτρέτο, στο αντικείμενο τρυφερότητας και τελικά σε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες εικόνες της σύγχρονης κουλτούρας.
Από τα πιο εντυπωσιακά έργα της σημερινής δημοπρασίας είναι το «The Large Cat» του Ολλανδού χαράκτη Κορνέλις Βίσερ (Cornelis Visscher), περίπου του 1657. Το ζώο καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρη την εικόνα, με το τρίχωμα, τα μουστάκια και τα χαρακτηριστικά του να αποδίδονται με σχολαστική λεπτομέρεια, ενώ στην κάτω γωνία εμφανίζεται ένα μικρό λευκό ποντίκι. Η γάτα μοιάζει ακίνητη, όμως τα ανασηκωμένα αυτιά και τα τεντωμένα μπροστινά πόδια της δείχνουν ότι έχει ήδη αντιληφθεί την παρουσία του. Το χαρακτικό, με εκτίμηση 2.000–3.000 δολάρια, διατηρεί έτσι μια παράξενη ένταση: δεν ξέρουμε αν κοιτάζουμε ένα ήρεμο ζώο σε ανάπαυση ή τη στιγμή ακριβώς πριν κινηθεί προς το θήραμά του.
Η γάτα του Βίσερ απέχει πολύ από το κατοικίδιο που θα κυριαρχήσει στη ζωγραφική του 19ου αιώνα. Στην παλαιότερη ευρωπαϊκή τέχνη το ζώο μπορούσε να κουβαλά συμβολισμούς, να εμφανίζεται ως κυνηγός, ως στοιχείο μιας αλληγορίας ή ως κωμικό επεισόδιο μέσα σε μια μεγαλύτερη σύνθεση.
Μέχρι τον 19ο αιώνα, όμως, η θέση του έχει αλλάξει: η γάτα έχει μετακομίσει οριστικά στο αστικό σπίτι και αρχίζει να αποκτά σχεδόν ανθρώπινη προσωπικότητα μέσα στην εικόνα.
Κεντρική μορφή αυτής της αλλαγής είναι η Ολλανδοβελίδα ζωγράφος Χένριετ Ρόνερ-Κνιπ, μία από τις διασημότερες ζωγράφους ζώων της εποχής της. Γύρω στο 1870 στράφηκε συστηματικά στις γάτες, την ίδια περίοδο που αυτές γίνονταν ολοένα πιο δημοφιλή κατοικίδια στις ανερχόμενες ευρωπαϊκές μεσαίες τάξεις· το πρώτο οργανωμένο pedigree cat show στο Crystal Palace του Λονδίνου πραγματοποιήθηκε το 1871.
Η Ρόνερ-Κνιπ είχε μάλιστα στο στούντιό της μια ειδική γυάλινη κατασκευή σε ύφος Λουδοβίκου ΙΕ΄, όπου γάτες και γατάκια μπορούσαν να παίζουν και να ξεκουράζονται ώστε να τα παρατηρεί και να τα ζωγραφίζει από τη ζωή. Στη δημοπρασία περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, το «The Guitar Lesson», με εκτίμηση 8.000–12.000 δολάρια.
Στα έργα της, η γάτα δεν βρίσκεται πλέον απλώς μέσα στο σπίτι· γίνεται πρωταγωνίστρια του σπιτιού. Ξαπλώνει πάνω σε μαξιλάρια, παίζει με αντικείμενα, κοιτάζει τον θεατή και αποκτά συμπεριφορά και χαρακτήρα, την ίδια στιγμή που το κατοικίδιο μετατρέπεται σε σύμβολο της αστικής οικογενειακής ζωής. Η αλλαγή αυτή φαίνεται και σε ένα αγγλικό ναΐφ πορτρέτο του 19ου αιώνα που προσφέρεται στη σημερινή πώληση: μια γάτα κάθεται μόνη της και ποζάρει με τη σοβαρότητα που σε άλλη εποχή θα προοριζόταν για έναν άνθρωπο.
Σε άλλα έργα της συλλογής οι γάτες επιστρέφουν στο κωμικό και στο παράλογο. Υπάρχουν μουσικά σύνολα με αιλουροειδή, γάτες που κλέβουν ψάρια, πορσελάνινες φιγούρες και μια σκηνή singerie —το παλιό ευρωπαϊκό σατιρικό είδος στο οποίο πίθηκοι μιμούνται ανθρώπινες δραστηριότητες— όπου ένας πίθηκος κουρεύει μια γάτα. Υπάρχει επίσης μια πορσελάνινη γάτα Meissen του 18ου αιώνα, ενώ σε άλλες εικόνες το ζώο συνυπάρχει με παιδιά, μουσικά όργανα ή πλούσια εσωτερικά, περνώντας συνεχώς από το πραγματικό κατοικίδιο στην ανθρωπομορφική φιγούρα.
Η ίδια η έκταση της συλλογής εξηγεί γιατί χρειάστηκαν δύο ξεχωριστές δημοπρασίες μόνο για το τμήμα που αφορά τις γάτες. Στο πρώτο μέρος υπήρχαν έργα πολύ διαφορετικών καλλιτεχνών και εποχών: από το «Chat et Chaton» του Λεονάρ Τσουγκουχάρου Φουτζίτα και το «Tête de Chat» του Ντιέγκο Τζακομέτι έως έργο του Ανρί Ματίς, το «One Blue Pussy» του Άντι Γουόρχολ, αλλά και δημιουργίες των Εντουάρ Μανέ, Φερνάντο Μποτέρο και άλλων. Δίπλα στη ζωγραφική και τη γλυπτική υπήρχαν κοσμήματα των Tiffany & Co. και Boucheron, βιβλία, πορσελάνες και αντικείμενα από διαφορετικούς πολιτισμούς.
Πίσω από όλα αυτά βρίσκεται η Σάντι Λέρνερ, συνιδρύτρια της Cisco Systems και αργότερα ιδρύτρια της εταιρείας καλλυντικών Urban Decay. Για περισσότερο από τρεις δεκαετίες αγόραζε έργα, βιβλία και αντικείμενα που είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: τη γάτα. Η συλλεκτική συνήθεια, σύμφωνα με την ίδια, ξεκίνησε σε μια περίοδο κατά την οποία δεν μπορούσε να έχει γάτα στο σπίτι επειδή ο τότε σύζυγός της ήταν αλλεργικός. Τα κριτήρια για μια αγορά παρέμειναν εντυπωσιακά απλά: «Είναι γάτα;» και «Μου αρέσει;».
Το 2017 η Λέρνερ κατέγραψε μεγάλο μέρος αυτής της εμμονής στο βιβλίο «Caticons: 4,000 Years of Art Imitating Cats». Ο τίτλος περιγράφει καλά το εύρος της συλλογής: δεν επιχειρεί να αποδείξει ότι η γάτα ανήκει σε κάποια ενιαία ιστορία της τέχνης, αλλά δείχνει πόσο επίμονα επανέρχεται σε διαφορετικούς αιώνες, χώρες, μέσα και κοινωνίες. Από ένα χάλκινο ή πορσελάνινο αντικείμενο μέχρι ένα χαρακτικό παλιού δασκάλου ή ένα έργο του Γουόρχολ, το ζώο μετακινείται διαρκώς ανάμεσα στην υψηλή τέχνη, την καθημερινή ζωή, το χιούμορ και την καθαρή συλλεκτική επιθυμία.
Αυτό είναι ίσως και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της δημοπρασίας. Η γάτα δεν είχε πάντα τη θέση που της δίνουμε σήμερα. Υπήρξε κυνηγός και σύμβολο, κωμικός χαρακτήρας και οικιακός σύντροφος, διακοσμητικό μοτίβο και μοντέλο με δική του προσωπικότητα. Μέσα από αυτή τη συλλογή μπορεί κανείς να παρακολουθήσει όχι μόνο το πώς άλλαξε η απεικόνισή της, αλλά και το πώς άλλαξε η ίδια η σχέση των ανθρώπων με τα ζώα που έβαλαν μέσα στα σπίτια τους.
Κάπως έτσι, μια ιδιωτική συλλεκτική εμμονή καταλήγει να αφηγείται μια μικρή ιστορία της οπτικής κουλτούρας. Από τη γάτα του Βίσερ που παρακολουθεί ένα ποντίκι τον 17ο αιώνα μέχρι τα βικτωριανά γατάκια που καταλαμβάνουν σαλόνια και τα έργα του 20ού αιώνα που τη μετατρέπουν σε γραφιστικό και ποπ σύμβολο, η γάτα δεν σταμάτησε ποτέ να προσφέρει στους καλλιτέχνες κάτι διαφορετικό να κοιτάξουν.
Πολύ πριν κατακτήσει το internet, είχε ήδη κατακτήσει την τέχνη.
Με στοιχεία από Bonhams, Artsy
