Τρεις γυναίκες συγκεντρώνονται γύρω από ένα καζάνι μέσα σε ένα σκοτεινό δάσος. Πίσω τους τα σύννεφα στροβιλίζονται, το φεγγάρι μόλις διακρίνεται και ένα παράξενο πρόσωπο αναδύεται από τις σκιές. Μια πορτοκαλιά γάτα και ένα κριάρι συμπληρώνουν τη σκηνή. Οι τρεις μάγισσες, ωστόσο, μοιάζουν να έχουν βγει από κάποιον από τους πολυτελείς χορούς της αγγλικής αριστοκρατίας. Φορούν αέρινα μεταξωτά φορέματα, τεράστια καπέλα και μακριά πέπλα. Έχουν λευκή επιδερμίδα, ροδαλά μάγουλα και την αυτοπεποίθηση γυναικών που γνωρίζουν πολύ καλά τη θέση τους στον κόσμο. Η μία, στα δεξιά, με το μυτερό μαύρο καπέλο, κοιτάζει απευθείας τον θεατή. Είναι σαν να γνωρίζει ήδη κάτι που εκείνος πρόκειται να ανακαλύψει.
Ο πίνακας ονομάζεται The Three Witches from Macbeth και φιλοτεχνήθηκε το 1775 από τον Βρετανό ζωγράφο Ντάνιελ Γκάρντνερ. Σήμερα ανήκει στη συλλογή της National Portrait Gallery του Λονδίνου. Οι γυναίκες που ποζάρουν γύρω από το καζάνι ήταν από τις πιο επιφανείς φυσιογνωμίες της αγγλικής αριστοκρατίας. Γνώριζαν καλά τη δύναμη των πολιτικών συμμαχιών, των προσωπικών σχέσεων και της επιρροής που μπορούσε να ασκηθεί πίσω από κλειστές πόρτες. Η απόφασή τους να εμφανιστούν ως οι μάγισσες που προφητεύουν την άνοδο και την πτώση του Μάκβεθ είχε κάτι από το θράσος ενός ιδιωτικού αστείου. Μόνο που το αστείο αφορούσε την πραγματική τους εξουσία.
Οι γυναίκες του πίνακα ήταν πραγματικά πρόσωπα, γνωστά στην υψηλή κοινωνία του Λονδίνου. Στα αριστερά βρίσκεται η Ελίζαμπεθ Λαμπ, λαίδη Μέλμπουρν, στο κέντρο η Τζορτζιάνα Κάβεντις, δούκισσα του Ντέβονσαϊρ, και στα δεξιά η γλύπτρια Αν Σίμουρ Ντέιμερ. Συνδέονταν με στενή φιλία, κοινά καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα και την πολιτική παράταξη των Ουίγων. Συμμετείχαν σε ερασιτεχνικές θεατρικές παραστάσεις, επισκέπτονταν τους ίδιους κύκλους και ανήκαν σε ένα δίκτυο αριστοκρατικών οικογενειών που μπορούσε να επηρεάσει την πολιτική ζωή της Βρετανίας χωρίς να κατέχει δημόσια αξιώματα.
Το 1775, η Τζορτζιάνα ήταν μόλις 18 ετών. Είχε παντρευτεί τον πέμπτο δούκα του Ντέβονσαϊρ έναν χρόνο νωρίτερα και σύντομα θα γινόταν μία από τις πιο πολυσυζητημένες γυναίκες της βρετανικής κοινωνίας. Ξεχώριζε για τα εντυπωσιακά της ρούχα, την ομορφιά και την ικανότητά της να συγκεντρώνει γύρω της πολιτικούς, συγγραφείς και καλλιτέχνες. Από το 1776, το Devonshire House θα φιλοξενούσε ένα από τα πιο επιδραστικά πολιτικά σαλόνια της Αγγλίας. Η Τζορτζιάνα εξελίχθηκε σε σημαντική υποστηρίκτρια του Τσαρλς Τζέιμς Φοξ, ηγετικής μορφής των Ουίγων, και το 1784 συμμετείχε δημόσια στην προεκλογική εκστρατεία του. Οι αντίπαλοί της ισχυρίζονταν τότε ότι αντάλλασσε φιλιά με ψηφοφόρους για να εξασφαλίσει την υποστήριξή τους.
Η Ελίζαμπεθ Λαμπ ήταν επίσης έμπειρη οικοδέσποινα πολιτικών συγκεντρώσεων και γνώριζε καλά πώς λειτουργούσαν οι συμμαχίες ανάμεσα στις ισχυρές οικογένειες. Η φιλία της με την Αν Σίμουρ Ντέιμερ είχε αρχίσει στις αρχές της δεκαετίας του 1770, ενώ η σχέση της με την Τζορτζιάνα ήταν πιο πρόσφατη. Οι ιστορικοί θεωρούν πιθανό ότι η ίδια παρήγγειλε τον πίνακα στον Γκάρντνερ, θέλοντας να αποτυπώσει αυτή τη νέα τριπλή φιλία. Το έργο παρέμεινε επί γενιές στην οικογένειά της.
Αν Σίμουρ Ντέιμερ, Αυτοπροσωπογραφία, 1778. Μαρμάρινη προτομή που δημιούργησε η ίδια η Βρετανίδα γλύπτρια, μία από τις ελάχιστες γυναίκες της εποχής που απέκτησαν αναγνώριση στον χώρο της γλυπτικής. Το έργο ανήκει στη συλλογή της Πινακοθήκης Ουφίτσι, στη Φλωρεντία.
Η Ντέιμερ ήταν μια ιδιαίτερη περίπτωση. Σε μια εποχή όπου η γλυπτική θεωρούνταν κατά κύριο λόγο ανδρική τέχνη, εκείνη είχε αφοσιωθεί στη δημιουργία προτομών από πηλό, μπρούντζο και μάρμαρο. Με την ενθάρρυνση του συγγραφέα Οράτιου Γουόλπολ, εκπαιδεύτηκε κοντά σε σημαντικούς καλλιτέχνες και δημιούργησε έργα που απεικόνιζαν πολιτικούς, ηθοποιούς και επιφανείς προσωπικότητες. Στα δεξιά του πίνακα φορά το πιο αναγνωρίσιμο καπέλο μάγισσας από τις τρεις, κοιτάζοντας τον θεατή σχεδόν προκλητικά.
Η προσωπική της ζωή είχε επίσης απασχολήσει έντονα την κοινωνία της εποχής. Μετά τον χωρισμό της από τον σύζυγό της, κυκλοφορούσαν φήμες για τις στενές σχέσεις της με άλλες γυναίκες. Μια σύγχρονή της την περιέγραφε ως γυναίκα που θεωρούνταν ύποπτη επειδή προτιμούσε ερωτικά το ίδιο της το φύλο. Αργότερα, η Ντέιμερ ανέπτυξε μια βαθιά και μακροχρόνια σχέση με τη συγγραφέα Μέρι Μπέρι. Η ιστορική έρευνα έχει εξετάσει αυτές τις σχέσεις μέσα από τα λίγα τεκμήρια που σώζονται και τον συχνά εχθρικό τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονοί της αντιμετώπιζαν τη γυναικεία οικειότητα. Οι φήμες για την προσωπική της ζωή μαρτυρούν και την πίεση που δεχόταν μια γυναίκα η οποία είχε αποκτήσει επαγγελματική και κοινωνική ανεξαρτησία.
Η επιλογή του «Μακμπέθ» είχε ιδιαίτερο νόημα για τις τρεις φίλες. Στην τραγωδία του Σαίξπηρ, οι μάγισσες προφητεύουν ότι ο Μάκβεθ θα γίνει βασιλιάς και συμβάλλουν στην αλυσίδα των γεγονότων που τον οδηγεί στον φόνο και στην καταστροφή. Γνωρίζουν όσα οι άλλοι αγνοούν, μιλούν με αινίγματα και επηρεάζουν τις αποφάσεις εκείνων που κατέχουν την εξουσία. Η παρουσία τους πάνω στη σκηνή προκαλεί φόβο, επειδή φαίνεται να έχουν πρόσβαση σε μια δύναμη που δεν μπορεί να ελεγχθεί.
Στα μέσα του 18ου αιώνα, ο «Μακμπέθ» είχε γνωρίσει μια εντυπωσιακή αναβίωση στη Βρετανία. Ο ηθοποιός και θεατρικός επιχειρηματίας Ντέιβιντ Γκάρικ είχε επαναφέρει το έργο στο προσκήνιο, ενώ η δημοτικότητα του γοτθικού και του υπερφυσικού στοιχείου ενίσχυε τη γοητεία των τριών μαγισσών. Ζωγράφοι όπως ο Χένρι Φιούζελι, ο Ουίλιαμ Μπλέικ και ο Τζορτζ Ρόμνεϊ ασχολήθηκαν επίσης με τη συγκεκριμένη σκηνή, παρουσιάζοντας τις μάγισσες ως τρομακτικές ή μυστηριώδεις μορφές.
Τόμας Γκέινσμπορο, Πορτρέτο της Τζορτζιάνα, δούκισσας του Ντέβονσαϊρ, 1785–1787. Μία από τις πιο επιδραστικές γυναίκες της βρετανικής αριστοκρατίας, η Τζορτζιάνα υπήρξε γνωστή για την πολιτική της δράση, τις κοινωνικές της σχέσεις και την επιρροή της στη μόδα. Συλλογή Chatsworth House, Αγγλία.
Wikimedia Commons
Ο Γκάρντνερ επέλεξε μια διαφορετική εικόνα. Οι τρεις γυναίκες του διατηρούν τη γοητεία και την κομψότητα της αριστοκρατικής προσωπογραφίας, ενώ ο κόσμος γύρω τους ανήκει στο σκοτεινό σύμπαν του Σαίξπηρ. Στο κέντρο υπάρχει το καζάνι που κανονικά θα έπρεπε να περιέχει τα φρικιαστικά υλικά της μαγικής συνταγής. Όμως οι τρεις φίλες είχαν προτιμήσει να το γεμίσουν με τριαντάφυλλα και γαρίφαλα.
Αυτή τη λεπτομέρεια γνωρίζουμε από το ημερολόγιο της λαίδης Μέρι Κόουκ, η οποία έγραψε για τον πίνακα το 1775. Είχε πληροφορηθεί ότι η δούκισσα του Ντέβονσαϊρ, η λαίδη Μέλμπουρν και η Ντέιμερ είχαν ποζάρει ως οι τρεις μάγισσες του «Μακμπέθ» και παρατήρησε με λεπτή ειρωνεία ότι είχαν αντικαταστήσει τα φρικτά υλικά του καζανιού με λουλούδια. Πρόσθεσε μάλιστα ότι οι γυναίκες πρέπει να θεωρούσαν τη γοητεία τους ισχυρότερη από κάθε μαγικό ξόρκι.
Το σχόλιο είναι αποκαλυπτικό για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονταν αυτές οι γυναίκες. Η ομορφιά, η κοινωνική τους θέση και η ικανότητά τους να επηρεάζουν τους άνδρες της πολιτικής ζωής θεωρούνταν μέρος της δύναμής τους. Οι ίδιες γνώριζαν ότι η επιρροή τους προκαλούσε θαυμασμό, φθόνο και καχυποψία. Η εικόνα της μάγισσας πρόσφερε έναν θεατρικό τρόπο να παίξουν με αυτή τη φήμη.
Η National Portrait Gallery συνδέει την επιλογή του θέματος με την πολιτική δραστηριότητα των τριών γυναικών στον κύκλο του Devonshire House. Πρόκειται για μια εύλογη ανάγνωση, αν και δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποια από τις τρεις πρότεινε τη σύνθεση ή τι ακριβώς ήθελαν να δηλώσουν. Η φιλία τους, η αγάπη για το θέατρο και η διάθεση αυτοσαρκασμού αποτελούν εξίσου σημαντικά στοιχεία της ιστορίας του πίνακα.
Η πολιτική επιρροή τους, άλλωστε, είχε σαφή ταξικά όρια. Οι τρεις γυναίκες ανήκαν στην αριστοκρατία και είχαν πρόσβαση σε προνόμια που ήταν αδιανόητα για τη μεγάλη πλειονότητα των Βρετανίδων. Δεν διέθεταν δικαίωμα ψήφου στις κοινοβουλευτικές εκλογές, μπορούσαν όμως να επηρεάζουν πολιτικούς, να οργανώνουν συναντήσεις, να ενισχύουν υποψηφίους και να διαμορφώνουν συμμαχίες. Η εξουσία περνούσε μέσα από τις κοινωνικές τους σχέσεις, τα σπίτια τους και τη δημόσια εικόνα τους.
Ο χαρακτηρισμός «μάγισσα» είχε μια μακρά ιστορία ως μέσο δυσφήμησης γυναικών που θεωρούνταν επικίνδυνες, ανυπάκουες ή υπερβολικά ανεξάρτητες. Στον πίνακα του Γκάρντνερ, τρεις γυναίκες της υψηλής κοινωνίας εμφανίζονται να απολαμβάνουν αυτόν τον ρόλο. Έχουν τα καλύτερα φορέματα, τα πιο εντυπωσιακά καπέλα και τα λουλούδια τους. Συμμετέχουν σε ένα παιχνίδι όπου ο φόβος που προκαλεί η γυναικεία δύναμη γίνεται αφορμή για χιούμορ.
Τόμας Ρόουλαντσον, The Devonshire, or Most Approved Method of Securing Votes, 1784. Η Τζορτζιάνα, δούκισσα του Ντέβονσαϊρ, εμφανίζεται να φιλά έναν ψηφοφόρο σε σατιρική απεικόνιση της προεκλογικής της δραστηριότητας υπέρ των Ουίγων. Η γελοιογραφία αναφέρεται στις κατηγορίες ότι χρησιμοποιούσε τη γοητεία της για να εξασφαλίζει ψήφους. Metropolitan Museum of Art, Νέα Υόρκη.
Ο πίνακας παρέμεινε για περισσότερο από δύο αιώνες σε ιδιωτικές συλλογές και αποκτήθηκε το 2011 από τη National Portrait Gallery, μέσω του βρετανικού προγράμματος παραχώρησης έργων τέχνης αντί φόρου κληρονομιάς. Αποτελεί μία από τις πιο ασυνήθιστες ομαδικές προσωπογραφίες του 18ου αιώνα. Τρεις γυναίκες παρουσιάζονται μαζί, χωρίς συζύγους, παιδιά ή οικογενειακά εμβλήματα, σε μια σκηνή που παραπέμπει ευθέως στην πολιτική τους επιρροή.
Το βλέμμα της Αν Σίμουρ Ντέιμερ, στα δεξιά, παραμένει στραμμένο προς εκείνον που κοιτάζει τον πίνακα. Στο κέντρο, η Τζορτζιάνα πλησιάζει το καζάνι με τα λουλούδια. Οι τρεις φίλες έχουν φορέσει τα κοστούμια των γυναικών που, στον κόσμο του Σαίξπηρ, γνωρίζουν πώς θα εξελιχθεί η ιστορία πριν το μάθουν οι βασιλιάδες.
Το 1775, μέσα σε ένα αριστοκρατικό σαλόνι της Αγγλίας, αυτή η φαντασίωση πρέπει να είχε προκαλέσει αρκετά γέλια.
Με στοιχεία από Artsy, National Portrait Gallery
