Από τη στιγμή που μπαίνεις στο Μέγαρο Εϋνάρδου και αντικρίζεις στον τοίχο τις τρεις λέξεις «Ελλάδα – Κύπρος – Τουρκία» καταλαβαίνεις ότι δεν πρόκειται για μια συνηθισμένη ιστορική έκθεση. Το βαθύ κόκκινο φόντο, οι λιτές επιγραφές και κυρίως η συνύπαρξη τριών χωρών με εξαιρετικά περίπλοκο παρελθόν προετοιμάζουν τον επισκέπτη για μια διαφορετική συνάντηση με την Ιστορία. Εδώ δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις, ούτε αφηγήσεις που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε για τον εαυτό μας. Υπάρχουν τόποι, μνήμες, τραύματα και άνθρωποι που για διαφορετικούς λόγους βρέθηκαν στη βαλλόμενη πλευρά της ιστορικής συγκυρίας.
Όση ώρα περιηγούμαι στην έκθεση με τίτλο «Δύσκολες Κληρονομιές: Ελλάδα | Κύπρος | Τουρκία», που φιλοξενείται έως τις 28 Νοεμβρίου στο Μέγαρο Εϋνάρδου (σε γενική επιμέλεια Καλλιόπης Αμυγδάλου και Βάλιας Γιαλιά), σκέφτομαι ότι αυτό ίσως είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της: δεν επιχειρεί να μας υπενθυμίσει τι συνέβη. Ουσιαστικά, μας κάνει να αναρωτηθούμε γιατί ορισμένες ιστορίες εξακολουθούν να μας προκαλούν αμηχανία, γιατί κάποια μνημεία θεωρούνται ανεπιθύμητα και γιατί η αναγνώριση του πόνου του άλλου παραμένει τόσο δύσκολη υπόθεση.
Η μεγαλύτερη αξία αυτής της έκθεσης εντοπίζεται στην προσπάθειά της να μας κάνει να κοιτάξουμε την Ιστορία όχι μόνο από τη θέση εκείνων που νίκησαν, επιβίωσαν ή επικράτησαν, αλλά και από την πλευρά όσων εκτοπίστηκαν, στιγματίστηκαν, σιώπησαν ή έμειναν έξω από την επίσημη αφήγηση.
Το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ) και το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (MIET) συνεργάζονται σε μια συλλογική προσπάθεια που φέρνει κοντά ερευνητές, αρχαιολόγους, αρχιτέκτονες, ιστορικούς και καλλιτέχνες από τις τρεις χώρες. Στο επίκεντρο βρίσκονται δέκα τόποι και ιστορικές εμπειρίες: οι φυλακές της Γυάρου, η Σπιναλόγκα, η Αμμόχωστος, το εβραϊκό νεκροταφείο Θεσσαλονίκης, η Καρυά, τα ελληνικά χωριά στην Κατοχή, το στρατόπεδο Χαϊδαρίου, τα οθωμανικά μνημεία, τα προσφυγικά και τα χωριά της Ιωνίας.
Ο όρος «δύσκολη κληρονομιά» περιγράφει ακριβώς αυτήν τη σχέση με το παρελθόν, μια κληρονομιά που αναγνωρίζεται ως σημαντική για το παρόν αλλά δεν προκαλεί απαραίτητα εθνική υπερηφάνεια. Αντίθετα, δίνει αφορμή για αναστοχασμό, αυτοκριτική και αναγνώριση των θυμάτων. Κυρίως, αποτελεί μια προσπάθεια να κατανοήσουμε την Ιστορία πέρα από τα στενά όρια της συλλογικής μας ταυτότητας.
Από τις πρώτες κιόλας στιγμές, αντιλαμβάνεσαι ότι κοιτάζεις χώρους που κουβαλούν μνήμες, βιώματα και ανθρώπινες ιστορίες. Πίσω από κάθε κτίριο υπάρχει μια κοινότητα που χάθηκε, πίσω από κάθε εγκαταλελειμμένο τοπίο μια ιστορία εκτοπισμού, πίσω από κάθε αρχείο ένας άνθρωπος που κάποτε προσπάθησε να διασώσει κάτι από τη ζωή του.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ενότητα «Τοπία της ανταλλαγής πληθυσμών», σε επιμέλεια των Καλλιόπης Αμυγδάλου, Βάλιας Γιαλιά και Νάσιας Αντωνάτου, η οποία προέκυψε από το ερευνητικό πρόγραμμα HOMEACROSS του ΕΜΠ και του ΕΛΙΑΜΕΠ. Εδώ η Μικρασιατική Καταστροφή και η ανταλλαγή πληθυσμών του 1922-1924 παρουσιάζονται μέσα από τεκμήρια που αφορούν το τοπίο, την αρχιτεκτονική και την πόλη: διαγράμματα προσφυγικών συνοικισμών, περιγραφές των προσφύγων για τα χωριά που άφησαν πίσω, και φωτογραφίες παραγκουπόλεων.
Συγχρόνως, ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να περιεργαστεί διαδραστικούς χάρτες μέσα από τους οποίους μπορεί να περιηγηθεί σε προσφυγικές γειτονιές της Αττικής και σε πρώην ελληνορθόδοξους οικισμούς της περιφέρειας της Σμύρνης. Να δει πώς άλλαξαν οι πόλεις, ποιοι εγκαταστάθηκαν σε σπίτια που άφησαν πίσω τους άλλοι άνθρωποι, πώς δημιουργήθηκαν νέες γειτονιές καθώς και πώς η αναγκαστική μετακίνηση πληθυσμών άφησε ένα αποτύπωμα που εξακολουθεί να διακρίνεται στον αστικό ιστό.
Αναμφίβολα, είναι μια διαφορετική ανάγνωση της Ιστορίας, επειδή σου επιτρέπει να παρακολουθήσεις την ίδια διαδικασία και στις δύο πλευρές του Αιγαίου, χωρίς να αγνοεί τις σημαντικές ασυμμετρίες ανάμεσα στις δύο εμπειρίες. Η έρευνα ουσιαστικά επιχειρεί να αναδείξει τις συνέπειες του εκτοπισμού και τη μεταμόρφωση των τόπων.
Ένα από τα εκθέματα δείχνει μια παλιά εκκλησία στις Ερυθρές της Μικράς Ασίας που αφηγείται τη δική της ιστορία. Η Αγία Ματρώνα, χτισμένη πάνω στα ερείπια ενός βυζαντινού ναού, καταστράφηκε στον σεισμό του 1881 και ανοικοδομήθηκε χάρη στις προσπάθειες του Γιάννη Λιάπη. Φεύγοντας το 1922, οι κάτοικοι του Λυθρίου πήραν μαζί τους στην Ελλάδα την εικόνα της αγίας, που θεωρούσαν ότι τους προστάτευε. Αργότερα την τοποθέτησαν, με ειδική τελετή, στην καινούργια εκκλησία που έχτισαν στη Νέα Ερυθραία. Το κτίριο που άφησαν πίσω τους εγκαταλείφθηκε και το 1948 ανατινάχθηκε με δυναμίτη. Είναι δύσκολο να μη σταθείς σε αυτήν τη λεπτομέρεια: οι άνθρωποι μπορεί να αναγκαστούν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, αλλά προσπαθούν να πάρουν μαζί τους ό,τι μπορεί να διασώσει τη συνέχεια της ζωής τους, μια εικόνα, μια λέξη, ένα αντικείμενο, μια ανάμνηση.
Η Καλλιόπη Αμυγδάλου, επίκουρη καθηγήτρια στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ και κύρια ερευνήτρια στο ΕΛΙΑΜΕΠ, εξηγεί τη σημασία αυτής της ερευνητικής προσέγγισης μέσα από τη χαρτογράφηση των τόπων και τη συστηματική καταγραφή των ιστοριών τους. «Η δουλειά των ερευνητών δεν περιορίζεται στη συγκέντρωση και επαλήθευση των ιστορικών πληροφοριών. Επιχειρεί να κάνει την πληροφορία προσβάσιμη, να επιτρέψει στον επισκέπτη να ιχνηλατήσει τη διαδρομή της τεκμηρίωσης και να αντιληφθεί τον τρόπο με τον οποίο οι μεγάλες ιστορικές μεταβολές εγγράφονται σε συγκεκριμένα σημεία του χάρτη».
Σε μια άλλη αίθουσα, η Σπιναλόγκα αποκτά μια διαφορετική διάσταση. Η εικόνα του νησιού έχει περάσει στη συλλογική φαντασία μέσα από τη λογοτεχνία, την τηλεόραση και την τουριστική προβολή. Ωστόσο, η ιστορία των ανθρώπων που εξορίστηκαν εκεί εξαιτίας της λέπρας δεν εξαντλείται σε μια συγκινητική αφήγηση για τη ζωή σε έναν απομονωμένο τόπο. Ο αρχαιολόγος και σύμβουλος πολιτιστικής κληρονομιάς Στέλιος Λεκάκης, επίκουρος καθηγητής στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, επιχειρεί να επαναφέρει στο προσκήνιο το πολιτικό και κοινωνικό ερώτημα που συχνά μένει στη σκιά της δημοφιλούς αναπαράστασης της Σπιναλόγκας. «Σε μια έρευνα με ερωτηματολόγια, στην αποβάθρα της Σπιναλόγκας, πριν από λίγα χρόνια, η πλειοψηφία των επισκεπτών απάντησε στην ερώτηση «Τι γνωρίζετε για τη Σπιναλόγκα και από πού το μάθατε;» πολύ συγκεκριμένα: γνώριζαν «αρκετά πράγματα» που με κάποια συστολή εξήγησαν ότι τα έμαθαν από το “Νησί” (σ.σ. τη σειρά των Παπαδουλάκη-Παπαοικονόμου στο Mega Channel, που βασίστηκε στο ομώνυμο βιβλίο της Βικτόρια Χίσλοπ)», λέει στη συζήτησή μας.
Το ερώτημα που θέτει είναι πολύ πιο σύνθετο και δεν εξαντλείται στο πώς θυμόμαστε ένα νησί που έγινε τηλεοπτικό και λογοτεχνικό φαινόμενο. «Γιατί στη στροφή του 20ού αιώνα μεταφέρθηκαν λεπροί σε μια νησιωτική αποικία και πώς τους συμπεριφέρθηκε η κρητική και μετέπειτα η ελληνική πολιτεία;» αναρωτιέται. Και προσθέτει ένα ακόμη ερώτημα: «Ποιες άλλες ιστορίες μάς θυμίζει αυτή η εξορία “κοινωνικά στιγματισμένων” ανθρώπων σε ένα ξερονήσι;»
Στα «Μολυσμένα Τοπία – Σπιναλόγκα», ο κ. Λεκάκης φέρνει σε διάλογο τον Επαμεινώνδα Ρεμουντάκη, έναν από τους σημαντικότερους ανθρώπους που έζησαν στο νησί, με τον εθνολόγο και αρχιτέκτονα Mορίς Μπορν, έναν από τους πρώτους συστηματικούς ερευνητές του. Μέσα από αυτήν τη συνάντηση αναδεικνύονται η αλαζονεία της εξουσίας, ο αποκλεισμός, ο νόμος και ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία κατασκευάζει τα όρια ανάμεσα σε όσους θεωρεί αποδεκτούς και σε όσους αντιμετωπίζει ως απειλή.
Η ίδια ανάγκη να αναγνωριστούν ιστορίες που για χρόνια έμεναν στο περιθώριο διατρέχει και την ενότητα για τα οθωμανικά μνημεία στην Ελλάδα. Ο Ηλίας Κολοβός, διευθυντής ερευνών στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, και ο Παναγιώτης Πούλος, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, εξετάζουν τις διαφορετικές τύχες αυτών των μνημείων: από την εγκατάλειψη και την κατεδάφιση μέχρι την αποκατάσταση και τη σημερινή επαναξιολόγησή τους. Και επισημαίνουν: «Τα οθωμανικά μνημεία στην Ελλάδα αποτελούν οπωσδήποτε μια “δύσκολη κληρονομιά”: έχοντας συνδέσει την έννοια της κληρονομιάς με την αρχαιότητα, πώς θα μπορούσε η ίδια λέξη να προσδιορίζει ταυτόχρονα και αυτά που άφησαν οι Οθωμανοί από τα χρόνια της κυριαρχίας τους;»
Η περίπτωση του τεκέ του Ντουρμπαλή Σουλτάν στα Ασπρόγεια Φαρσάλων είναι ενδεικτική. Ένα εγκαταλελειμμένο μνημείο, που για χρόνια αντιμετωπιζόταν ως ανεπιθύμητο κατάλοιπο μιας άλλης ιστορικής περιόδου, απέκτησε ξανά ζωή μέσα από την παρουσία της κοινότητας των Μπεκτασήδων. Αντίστοιχα, το τζαμί Χαμζά Μπέη στη Θεσσαλονίκη, γνωστό και ως Αλκαζάρ, αποκαταστάθηκε και άνοιξε τις πύλες του, ενώ η βιβλιοθήκη Χαφίζ Αχμέτ Αγά στη Ρόδο αποτελεί παράδειγμα κτιρίου που συνεχίζει τη λειτουργία του επί αιώνες. Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι μόνο αρχιτεκτονικό, είναι και βαθιά πολιτικό: ποια κομμάτια του παρελθόντος αναγνωρίζουμε ως δικά μας και ποια επιλέγουμε να απομακρύνουμε από τη συλλογική μας μνήμη;
Η πιο ουσιαστική διάσταση της έκθεσης εστιάζει στην προσπάθεια να ακουστούν φωνές που δεν απαντούν συχνά μέσα στην ίδια αφήγηση. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στην ενότητα που αφορά την Κύπρο και τις εμπειρίες εκτοπισμού των κατοίκων της. Ο Eralp Kortach, ερευνητής στο Famagusta New Museum, περιγράφει τη σημασία της συμμετοχής της κυπριακής ομάδας: «Η συμμετοχή μας σε αυτή την έκθεση και η ευκαιρία να μοιραστούμε ιστορίες εκτοπισμού από την Κύπρο με το κοινό της Αθήνας, μέσα από τις φωνές όσων τις βίωσαν από πρώτο χέρι, ήταν πολύ σημαντική για εμάς. Μια άλλη σημαντική πτυχή του ηχοτοπίου είναι ότι συνδυάζει τρεις γλώσσες: τα κυπριακά τουρκικά, τα κυπριακά ελληνικά και τα αγγλικά. Αυτό προσφέρει μια γεύση από τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της Κύπρου και, ίσως, δίνει σε πολλούς ανθρώπους την ευκαιρία να ακούσουν αυτές τις ιστορίες και μέσα από τις φωνές των Τουρκοκυπρίων».
Η παρατήρησή του αποκτά ιδιαίτερη σημασία, σε μια έκθεση που επιχειρεί να υπερβεί τις εθνικές αφηγήσεις χωρίς να διαγράψει τις ιστορικές διαφορές. «Τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Τουρκία, η ιστορία συχνά παρουσιάζεται μόνο από την οπτική γωνία μιας κοινότητας», σημειώνει. «Εμείς όμως, ως Κύπριοι, γνωρίζουμε ότι όλοι οι κάτοικοι του νησιού επηρεάστηκαν από αυτά τα γεγονότα, αν και με διαφορετικούς τρόπους και σε διαφορετικό βαθμό».
Στην περίπτωση της Αμμοχώστου, η ιστορία αποκτά και μια ιδιαίτερη χωρική διάσταση. Το κτίριο Αλάσια, ένα από τα πρώτα δημόσια κτίρια αναψυχής που κατασκευάστηκαν στην παραλία της πόλης, συνδέθηκε με την ανάπτυξή της κατά τη δεκαετία του 1960. Σήμερα, η πόλη παραμένει σε μεγάλο βαθμό απροσπέλαστη. Ο επισκέπτης δεν μπορεί να περιηγηθεί ελεύθερα στους χώρους της, ούτε να δει από κοντά τα κτίρια που σημάδεψαν την καθημερινότητα των κατοίκων της. Γι’ αυτό και η χρήση της εικονικής πραγματικότητας (VR) αποκτά εδώ μια διαφορετική σημασία: προσφέρει τη δυνατότητα μιας περιήγησης σε έναν τόπο στον οποίο η φυσική πρόσβαση παραμένει αδύνατη.
Στην έκθεση συναντά κανείς ακόμη τη δουλειά του Γαλλοεβραίου φωτογράφου Martin Barzilai, ο οποίος αναζήτησε ίχνη από τις εβραϊκές ταφόπλακες που διασκορπίστηκαν στην πόλη της Θεσσαλονίκης μετά την καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου κατά την Κατοχή. Κάποιες από αυτές εντοπίζονται ενσωματωμένες σε οικοδομικά υλικά και πεζοδρόμια. Η ιστορία τους αποκαλύπτει μια λιγότερο γνωστή πλευρά της πόλης και τον τρόπο με τον οποίο η καταστροφή μιας κοινότητας μπορεί να συνεχίσει να είναι ορατή, ακόμη κι όταν τα ίχνη της έχουν πάψει να αναγνωρίζονται.
Υπάρχουν επίσης ψηφιακά αρχεία που καταγράφουν, χωριό προς χωριό, τις γερμανικές στρατιωτικές μονάδες που πέρασαν από ελληνικούς οικισμούς κατά τη διάρκεια της Κατοχής (αποτέλεσμα ερευνητικού έργου του Valentin Schneider στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών). Χιλιάδες έγγραφα αποδελτιώθηκαν και οργανώθηκαν σε μια βάση δεδομένων, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να αναζητήσει τι συνέβη σε έναν συγκεκριμένο τόπο, πότε και από ποιο στρατιωτικό σώμα. Η Ιστορία παύει έτσι να είναι μια αφηρημένη αφήγηση και αποκτά συγκεκριμένη γεωγραφική υπόσταση. Μπορείς να αναζητήσεις το χωριό σου, να ανακαλύψεις τι συνέβη εκεί και να συνδέσεις την οικογενειακή ή τοπική μνήμη με τα ιστορικά αρχεία.
Οπτικοακουστικά Αρχεία της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού. Copyright : ICRC. Τη σχετική ενότητα της έκθεσης επιμελούνται οι Σταύρος Σταυρίδης, Νίκος Μπελαβίλας και Βάλια Γιαλιά (ΕΜΠ).
Οπτικοακουστικά Αρχεία της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού. Τη
σχετική ενότητα της έκθεσης επιμελούνται οι Σταύρος Σταυρίδης, Νίκος Μπελαβίλας και Βάλια Γιαλιά (ΕΜΠ).
Φεύγοντας από το Μέγαρο Εϋνάρδου, σκέφτομαι ότι η μεγαλύτερη αξία αυτής της έκθεσης εντοπίζεται πραγματικά σε κάτι που δεν αποτυπώνεται εύκολα σε έναν κατάλογο έργων ή σε μια σειρά ιστορικών πληροφοριών: στην προσπάθειά της να μας κάνει να κοιτάξουμε την Ιστορία όχι μόνο από τη θέση εκείνων που νίκησαν, επιβίωσαν ή επικράτησαν, αλλά και από την πλευρά όσων εκτοπίστηκαν, στιγματίστηκαν, σιώπησαν ή έμειναν έξω από την επίσημη αφήγηση.
Κάθε κοινωνία επιλέγει τι θα διασώσει, ποιους θα τιμήσει και ποιες ιστορίες θα αφήσει να ξεχαστούν. Η πραγματική δυσκολία μιας κληρονομιάς έγκειται στο γεγονός ότι μας θυμίζει κάτι οδυνηρό, καθώς και ότι μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε ποια είναι η δική μας ευθύνη απέναντί του.
Ως εκ τούτου, το θέμα δεν είναι να θυμόμαστε όλοι με τον ίδιο τρόπο αλλά να μπορούμε να ακούσουμε ο ένας την ιστορία του άλλου. Ακόμη κι όταν αυτή μας φέρνει αντιμέτωπους με τις πιο άβολες αλήθειες για το παρελθόν μας.
Δείτε περισσότερες πληροφορίες για την έκθεση «Ελλάδα – Κύπρος – Τουρκία» εδώ















